Thánh Inhaxiô Antiôkia (khoảng 35-107)

Thánh Inhaxiô Antiôkia, còn được gọi là Inhaxiô “người mang Thiên Chúa” (Theophorus), là Giám mục Antiôkia và một trong các Giáo phụ Tông đồ, tức thế hệ các tác giả Kitô giáo đầu tiên còn tiếp xúc trực tiếp với các Tông đồ. Trên đường bị giải đi Rôma chịu tử đạo, ngài đã viết bảy bức thư để lại cho hậu thế những chứng từ quý giá về đời sống và đức tin của Giáo hội ngay sau thời các Tông đồ. Giáo hội mừng lễ kính ngài ngày 17 tháng 10 hằng năm.

Thân thế: những điều còn để ngỏ

Ngoài những gì ngài viết trong các thư và các truyền thống về sau, người ta biết rất ít về thời thơ ấu của Inhaxiô. Các nguồn hiện đại đưa ra những mốc năm khác nhau: có nguồn ghi khoảng năm 34 đến khoảng năm 107, có nguồn ghi khoảng năm 50 đến khoảng năm 98/117, còn nhiều tài liệu khác ghi khoảng năm 35 đến khoảng năm 107. Sự chênh lệch này phản ánh thực tế rằng không có tài liệu đương thời nào ghi lại năm sinh của ngài, nên mọi con số đều là ước đoán của các nhà nghiên cứu.

Ngài sinh tại Syria, vùng đất khi ấy thuộc Đế quốc Rôma. Truyền thống cho rằng ngài là môn đệ của Thánh Gioan Tông đồ, cùng với người bạn là Thánh Polycarpô, Giám mục Smyrna sau này. Cũng có một truyền thuyết kể rằng ngài chính là em bé được Chúa Giêsu ôm vào lòng như Tin Mừng theo Thánh Marcô thuật lại, nhưng các nhà nghiên cứu cho rằng chuyện này thiếu cơ sở vững chắc.

Giám mục Antiôkia

Theo sử gia Eusebiô thành Caesarea (thế kỷ IV), Inhaxiô là vị Giám mục thứ ba của Antiôkia, kế vị Evodiô. Thánh Gioan Kim Khẩu và sử gia Theodoret còn ghi rằng ngài được chính các Tông đồ truyền chức Giám mục, trong đó Theodoret cho biết chính Thánh Phêrô đã đặt ngài lên ngai tòa Antiôkia. Đức Biển Đức XVI trong bài giáo lý ngày 14 tháng 3 năm 2007 nhắc lại rằng Antiôkia lúc ấy cùng với Rôma và Alexandria là ba đô thị lớn của Đế quốc Rôma, và Công đồng Nicea đã nhìn nhận cả ba nơi này cùng tham dự vào một “quyền tối thượng” nào đó. Cũng tại Antiôkia, như sách Công vụ Tông đồ ghi lại, các môn đệ lần đầu tiên được gọi là Kitô hữu (Cv 11,26).

Khi cơn bách hại dưới thời hoàng đế Domitianô ập xuống các Kitô hữu tại Syria, Inhaxiô đã tỏ ra là một mục tử can đảm, không ngừng củng cố đức tin cho đoàn chiên. Nhưng ước nguyện lớn nhất của ngài lại là được nên giống Thầy mình trọn vẹn qua con đường tử đạo.

Hành trình đi chịu tử đạo

Theo tác phẩm “Martyrium Ignatii” (thuật lại cuộc tử đạo, được cho là của những người chứng kiến), vào năm thứ chín triều đại hoàng đế Trajanô, khi đang lưu lại Antiôkia, hoàng đế ra sắc chỉ bắt các Kitô hữu phải tế thần. Inhaxiô công khai chống lại sắc chỉ và khích lệ các tín hữu giữ vững đức tin, nên bị bắt và điệu ra trước mặt hoàng đế. Trước Trajanô, ngài can đảm tuyên xưng đức tin vào Đức Kitô. Không lay chuyển được ngài, hoàng đế ra lệnh xiềng ngài lại và giải về Rôma, để ném cho thú dữ ăn thịt làm trò vui cho dân chúng.

Chính ngài đã mô tả cuộc hành trình gian khổ ấy trong thư gửi tín hữu Rôma: “Từ Syria cho đến Rôma, tôi phải chiến đấu với mãnh thú, cả đường bộ lẫn đường biển, cả đêm lẫn ngày, bị xiềng giữa mười con báo, tức là một toán lính, càng đối xử tử tế họ càng trở nên tệ bạc”.

Đoàn áp giải đưa ngài từ Syria sang Tiểu Á, qua Philadelphia và Sardis, đến Smyrna, nơi Polycarpô đang làm Giám mục. Tại Smyrna, các phái đoàn từ các giáo đoàn Ephêsô, Magnesia và Tralles đến thăm và an ủi ngài. Từ đây ngài viết bốn bức thư đầu tiên. Rồi đoàn tiếp tục đến Troas, nơi ngài viết thêm ba bức thư, trước khi xuống tàu đi Neapolis, vượt Macedonia và Illyria để về Rôma.

Bảy bức thư

Bảy bức thư của Thánh Inhaxiô được gửi cho các giáo đoàn Ephêsô, Magnesia, Tralles, Rôma, Philadelphia, Smyrna, và một bức gửi riêng cho Giám mục Polycarpô. Đức Biển Đức XVI gọi các thư này là “kho báu quý giá” còn lưu lại từ Giáo hội thế kỷ thứ nhất, nơi người đọc cảm nhận được “sự tươi mới của đức tin thuộc thế hệ còn biết các Tông đồ”.

Chính Thánh Polycarpô đã sưu tầm các thư của Inhaxiô và gửi cho giáo đoàn Philippi ở Macedonia; về sau các bản sao bị pha tạp thêm những đoạn chèn và cả những thư giả mạo, mãi đến thế kỷ XVII các học giả mới khôi phục được bộ sưu tập đích thực. Trong thời Cải cách, một số nhà cải cách như Calvin từng cho rằng toàn bộ các thư đều là giả mạo, bởi nếu chúng đích thực thì lập trường của họ về cơ cấu Giáo hội sẽ bị lung lay nghiêm trọng. Ngày nay, tính xác thực của bảy bức thư được giới học thuật nhìn nhận rộng rãi.

Những lời nổi tiếng trong các thư

Trong thư gửi tín hữu Rôma, ngài van xin họ đừng tìm cách cứu ngài khỏi cái chết: “Hãy để tôi trở nên mồi cho mãnh thú, nhờ đó tôi được đến cùng Thiên Chúa. Tôi là lúa mì của Thiên Chúa, phải bị nghiền nát bởi răng thú dữ, để trở nên bánh tinh tuyền của Đức Kitô”. Ngài còn viết: “Thà chết vì Chúa Giêsu Kitô còn hơn làm vua khắp cùng cõi đất… Xin cho tôi được nên giống cuộc khổ nạn của Thiên Chúa tôi”.

Trong thư gửi tín hữu Smyrna, ngài để lại câu nói được trích dẫn nhiều nhất trong lịch sử Giáo hội sơ khai: “Ở đâu có Giám mục hiện diện, ở đó có cộng đoàn; cũng như ở đâu có Đức Giêsu Kitô, ở đó có Giáo hội Công giáo”. Đây là lần đầu tiên trong văn chương Kitô giáo cụm từ “Giáo hội Công giáo” được sử dụng.

Về Thánh Thể, ngài viết trong thư gửi tín hữu Ephêsô rằng khi cùng nhau bẻ một tấm bánh duy nhất, các tín hữu đón nhận “thần dược trường sinh, phương thuốc giữ chúng ta khỏi phải chết, để chúng ta được sống mãi trong Chúa Giêsu Kitô”. Trong thư gửi tín hữu Smyrna, ngài khẳng định Thánh Thể chính là thịt của Chúa Giêsu Kitô, Đấng đã chịu khổ hình vì tội lỗi chúng ta và được Chúa Cha cho sống lại.

Ba chủ đề thần học chính

Đức Biển Đức XVI nhận định rằng không một Giáo phụ nào diễn tả khát vọng kết hiệp với Đức Kitô mãnh liệt như Inhaxiô, và gọi ngài là “Tiến sĩ của sự hiệp nhất”. Ba chủ đề lớn xuyên suốt các thư có thể tóm lại như sau.

Thứ nhất là sự hiệp nhất trong Giáo hội. Inhaxiô tha thiết kêu gọi các tín hữu hiệp nhất với nhau và với các vị chủ chăn. Ngài dùng hình ảnh cây đàn hạc: hàng linh mục gắn khít với Giám mục như dây đàn gắn với đàn, để trong hòa hợp, Đức Kitô được xướng ca. Đối với ngài, hiệp nhất trước hết là đặc tính của Thiên Chúa Ba Ngôi, và sự hiệp nhất của các Kitô hữu trên trần gian chỉ là cố gắng bắt chước mẫu mực thần linh ấy càng sát càng tốt.

Thứ hai là đức tin vào nhân tính thật sự của Đức Kitô và vào Thánh Thể. Chống lại những người theo thuyết Docetism (cho rằng Đức Kitô chỉ mang thân xác bề ngoài), Inhaxiô nhấn mạnh rằng Chúa Giêsu “thật sự” thuộc dòng dõi Đavít, “thật sự” sinh bởi Đức Trinh Nữ, và “thật sự” bị đóng đinh vì chúng ta. Từ đó ngài kết luận: những kẻ phủ nhận Thánh Thể là thịt Chúa Kitô thì cũng tự mâu thuẫn, vì chính họ cũng không tin Chúa đã thật sự chịu khổ hình.

Thứ ba là phẩm trật trong Giáo hội. Inhaxiô là chứng nhân sớm nhất và rõ ràng nhất về cơ cấu ba cấp: Giám mục, linh mục và phó tế. Ngài dạy: “Đừng làm gì liên quan đến Giáo hội mà không có Giám mục”, và việc cử hành Thánh Thể chỉ hợp lệ khi do Giám mục hoặc người được ngài ủy quyền chủ sự. Ngài đã phát triển học thuyết về thừa tác vụ xa hơn các bậc tiền bối, coi Giám mục là thẩm quyền tối cao trong giáo đoàn.

Tử đạo tại Rôma và di sản

Không lâu sau khi đến Rôma, Inhaxiô đã lãnh triều thiên tử đạo tại đấu trường Flavian (ngày nay gọi là Colosseum), bị thú dữ xé xác như ngài đã tiên báo. Theo “Martyrium Ignatii”, hai người đồng hành là phó tế Philo và Rheus Agathopus đã đưa di hài ngài về Antiôkia an táng. Về sau, hoàng đế Theodosius II dời di hài về một ngôi đền được thánh hiến thành nhà thờ dâng kính ngài; năm 637, khi Antiôkia rơi vào tay quân Ả Rập, di hài được chuyển về Vương cung thánh đường Thánh Clemente tại Rôma, nơi còn lưu giữ đến nay. Thánh tích của ngài hiện an nghỉ bên dưới bàn thờ chính của Vương cung thánh đường Thánh Clemente tại Rôma.

Giáo hội mừng lễ kính Thánh Inhaxiô Antiôkia vào ngày 17 tháng 10; trong lịch phụng vụ chung từ thế kỷ XII đến năm 1969, lễ ngài được mừng vào ngày 1 tháng 2. Ngài là bổn mạng của Giáo hội tại vùng Đông Địa Trung Hải, Giáo hội tại Bắc Phi và những người mắc bệnh về cổ họng.

Di sản lớn nhất của ngài là bảy bức thư: những trang viết vội vã của một con người đang trên đường đi chịu chết, nhưng chứa đựng những nét chính của đức tin Công giáo, từ Giáo hội hữu hình do Chúa thiết lập, phẩm trật Giám mục, đến Thánh Thể và sự hiệp nhất. Thánh Hồng y Newman từng nhận xét rằng toàn bộ hệ thống giáo lý Công giáo đều có thể tìm thấy, ít là dưới dạng phác thảo, trong bảy bức thư của Thánh Inhaxiô.