Thánh Lêô Cả (khoảng 400-461)

Thánh Lêô Cả, Giáo hoàng Lêô I (khoảng 400-461), là vị Giáo hoàng đầu tiên được lịch sử tặng danh hiệu “Cả” (Magnus). Trong 21 năm cai quản Giáo hội (440-461), giữa lúc Đế quốc Tây Rôma đang tan rã và những tranh luận thần học dữ dội về bản tính Chúa Kitô, ngài vừa là nhà thần học định hình tín điều, vừa là nhà ngoại giao cứu thành Rôma khỏi hai cuộc xâm lăng, vừa là người đặt nền tảng cho quyền tối thượng của ngai tòa Thánh Phêrô. Lễ kính ngài vào ngày 10 tháng 11 hằng năm.

Từ phó tế Rôma đến ngai tòa Thánh Phêrô

Theo sách Liber Pontificalis, Lêô sinh khoảng năm 400 trong một gia đình quý tộc tại Toscana, Ý, con của ông Quintianus. Ngài gia nhập hàng giáo sĩ Rôma và sớm nổi bật về tài năng ngoại giao cũng như học vấn Latinh. Dưới thời Đức Giáo hoàng Celestinô I và Xyxtô III, Lêô giữ chức phó tế trưởng (archidiaconus), thường được cử làm sứ giả giải quyết các tranh chấp trong và ngoài Giáo hội.

Tài năng của ngài được ghi nhận từ sớm: khoảng năm 431, chính theo đề nghị của Lêô, tu sĩ Gioan Cassianô đã viết luận thuyết chống lạc thuyết Nestoriô và đề tặng cho ngài. Khi Đức Xyxtô III qua đời năm 440, Lêô đang ở xứ Gaul làm trung gian hòa giải cuộc xung đột giữa hai tướng La Mã Aetius và Albinus. Giáo sĩ và dân chúng Rôma nhất trí bầu ngài kế vị, và ngài được tấn phong ngày 29 tháng 9 năm 440.

Nhà thần học: Thư tín Lêô và Công đồng Chalcedon

Di sản thần học lớn nhất của Thánh Lêô gắn liền với cuộc tranh luận về bản tính Chúa Kitô giữa thế kỷ V. Sau khi Công đồng Nicaea (325) tuyên xưng Chúa Kitô là Thiên Chúa thật và Công đồng Ephesô (431) khẳng định Đức Maria là Mẹ Thiên Chúa chống lại Nestoriô, một lạc thuyết mới nổi lên do tu sĩ Eutyches khởi xướng, chủ trương bản tính nhân loại của Chúa Kitô bị bản tính thần linh “hòa tan”, chỉ còn một bản tính duy nhất.

Năm 449, Thánh Lêô gửi cho Thượng phụ Flavianô thành Constantinople một thư tín giáo lý nổi tiếng, về sau được gọi là “Thư tín Lêô” (Tome of Leo). Trong thư, ngài trình bày rành mạch: Chúa Kitô là một Ngôi Vị duy nhất, trong đó hai bản tính, thần linh và nhân loại, kết hợp “không lẫn lộn, không thay đổi, không phân chia, không tách rời”, mỗi bản tính giữ nguyên đặc tính riêng và cùng hoạt động trong sự hiệp thông của một Ngôi Vị. Lập luận của ngài dựa trên truyền thống Kinh Thánh và các Giáo phụ, diễn đạt bằng thứ Latinh chính xác và uyên bác.

Thư tín này thoạt tiên bị bác bỏ tại Công đồng Ephesô II năm 449, một công đồng đầy bạo lực về sau bị gọi là “công đồng của bọn cướp”. Nhưng hai năm sau, tại Công đồng Chalcedon (451), công đồng chung thứ tư của Giáo hội, thư tín được long trọng đọc lên. Các nghị phụ xúc động thốt lên: “Phêrô đã nói qua miệng Lêô!” (Petrus per Leonem locutus est). Tín điều Chalcedon về Chúa Kitô, một Ngôi Vị trong hai bản tính, được xây dựng trực tiếp trên nền tảng thư tín của ngài và trở thành chuẩn mực đức tin của Giáo hội cho đến ngày nay.

Ngoài thư tín, Thánh Lêô để lại khoảng 96 bài giảng và hơn 140 thư từ, bàn về đủ mọi vấn đề: giáo lý, phụng vụ, kỷ luật giáo sĩ, chay tịnh và đời sống luân lý. Các bài giảng của ngài, đặc biệt trong Mùa Chay và lễ Giáng Sinh, cho thấy một mục tử vừa uyên thâm vừa gần gũi, luôn hướng cộng đoàn về mầu nhiệm Nhập Thể.

Người bảo vệ Rôma trước Attila và Gaiseric

Triều đại của Thánh Lêô diễn ra giữa cơn bão xâm lăng của các dân tộc man rợ. Năm 452, Attila, vua Hung Nô, sau khi tàn phá Aquileia và Milan, tiến về phía Rôma. Trong lúc hoàng đế Valentinianô III và triều đình đã rút về Ravenna, Thánh Lêô cùng hai quan chức La Mã đích thân đến gặp Attila bên sông Mincio, gần Mantova, để thương thuyết. Kết quả, Attila rút quân khỏi Ý. Các sử gia giải thích biến cố này bằng nhiều nguyên nhân: nạn đói và dịch bệnh trong quân Hung Nô, mối đe dọa từ quân Đông Rôma, và uy tín cá nhân của vị Giáo hoàng. Truyền thống Kitô giáo còn ghi lại rằng Attila đã thấy Thánh Phêrô và Thánh Phaolô hiện ra trên trời, cầm gươm đe dọa, một hình ảnh được Raphael khắc họa trong bích họa nổi tiếng tại Dinh Tông Tòa.

Ba năm sau, năm 455, thành Rôma lại đối mặt hiểm họa mới: Gaiseric, vua Vandal, kéo quân từ Bắc Phi sang. Lần này Thánh Lêô không ngăn được cuộc cướp phá, nhưng ngài đã thương thuyết để Gaiseric cam kết không đốt thành và không tàn sát dân chúng. Nhờ đó, dù Rôma bị cướp bóc suốt mười bốn ngày, thành phố và mạng sống của dân cư được bảo toàn phần lớn. Trong hai biến cố này, vị Giáo hoàng trở thành chỗ dựa duy nhất của người dân Rôma khi chính quyền đế quốc đã bất lực, và uy tín của ngai tòa Thánh Phêrô tăng vọt.

Người củng cố quyền tối thượng của Rôma

Thánh Lêô là người đầu tiên trình bày một cách hệ thống học thuyết về quyền tối thượng của Giáo hoàng dựa trên sự kế vị Thánh Phêrô. Theo ngài, Thánh Phêrô vẫn tiếp tục chăn dắt Giáo hội qua người kế vị tại Rôma, và mọi Giám mục Rôma đều thừa hưởng sứ mạng mà Chúa Kitô đã trao cho Phêrô. Năm 445, ngài xin được sắc chỉ của hoàng đế Valentinianô III công nhận thẩm quyền của Rôma trên toàn Giáo hội Tây phương.

Ngài cũng kiên quyết bảo vệ kỷ luật và đức tin: năm 443, ngài lên án và cho thiêu hủy sách của phái Manikê tại Rôma; ngài can thiệp vào các tranh chấp tại Tây Ban Nha, xứ Gaul và miền Đông, kể cả việc đối đầu với Thượng phụ Dioscorus thành Alexandria và Giám mục Hilariô thành Arles khi các vị này lấn quyền. Nhiều sử gia coi Thánh Lêô là người đặt nền móng cho chế độ Giáo hoàng thời Trung cổ.

Mục tử giữa lòng thành Rôma

Bên cạnh vai trò chính trị và thần học, Thánh Lêô là một mục tử tận tụy với đoàn chiên Rôma. Các bài giảng còn lại cho thấy ngài đặc biệt quan tâm đến việc thánh hóa ngày Chúa Nhật, thực hành chay tịnh Mùa Chay và các ngày chay theo mùa (Ember Days), cùng việc bác ái đối với người nghèo. Ngài nhắc nhở các tín hữu rằng chay tịnh phải đi đôi với cầu nguyện và bố thí, nếu không sẽ chỉ là hình thức trống rỗng. Trong những năm nạn đói và chiến loạn, chính ngài tổ chức việc phân phát lương thực và cứu trợ, khiến người dân Rôma, cả Kitô hữu lẫn người ngoại, đều nhìn về vị Giám mục của mình như người cha chung của thành phố.

Qua đời và di sản

Thánh Lêô qua đời ngày 10 tháng 11 năm 461 tại Rôma và được an táng trong Vương cung thánh đường Thánh Phêrô. Năm 1754, Đức Bênêđictô XIV tuyên phong ngài là Tiến sĩ Hội Thánh, ghi nhận công lao thần học to lớn, đặc biệt trong lĩnh vực Kitô học. Trong ba vị Giáo hoàng được tặng danh hiệu “Cả” theo Niên giám Tòa Thánh, Lêô I là người đầu tiên, đứng cùng với Grêgôriô I và Nicôla I.

Từ nhà ngoại giao khôn khéo đến nhà thần học uyên bác, từ người chăn dắt đoàn chiên Rôma giữa cơn binh lửa đến người đặt nền cho quyền bính của ngai tòa Thánh Phêrô, Thánh Lêô Cả hiện lên như một trong những nhân vật có tầm ảnh hưởng sâu rộng nhất của Kitô giáo thời cổ đại, cầu nối giữa một đế quốc đang sụp đổ và một nền văn minh Kitô giáo đang thành hình.