Thánh Augustinô: Giám mục Hippo, Tiến sĩ Ân sủng

Aurelius Augustinus, được Hội Thánh tôn kính với tước hiệu Thánh Augustinô, sinh ngày 13 tháng 11 năm 354 tại Thagaste, thuộc tỉnh Numidia của Đế quốc Rôma (nay là Souk Ahras, Algérie), và qua đời ngày 28 tháng 8 năm 430 tại Hippo Regius. Ngài là một trong bốn vị Giáo phụ lớn của Giáo hội Latinh và được phong tước hiệu Tiến sĩ Hội Thánh vào năm 1298. Từ một thanh niên phóng túng, lạc xa đức tin, Augustinô đã trở thành Giám mục, nhà thần học và triết gia có ảnh hưởng sâu rộng nhất đối với Kitô giáo phương Tây, tác giả của Tự thú (Confessiones) và Thành đô Thiên Chúa (De civitate Dei).

Thân thế và tuổi trẻ tại Thagaste

Augustinô sinh ra trong một gia đình có địa vị nhưng không giàu có. Cha ngài là Patriciô, một viên chức địa phương tính khí nóng nảy và là người ngoại giáo, nhưng dưới ảnh hưởng của người vợ Kitô hữu, ông đã học được sự kiên nhẫn và khiêm nhường, rồi lãnh nhận bí tích Rửa Tội không lâu trước khi qua đời. Mẹ ngài là thánh nữ Mônica, người đã nuôi dạy con trong đức tin Kitô giáo và ghi danh ngài làm dự tòng từ thuở nhỏ. Ngài còn có em trai Navigiô và em gái Perpetua, về sau trở thành nữ đan viện trưởng.

Ngài học văn phạm tại Thagaste và Madauros, rồi năm 370 được gửi đến Carthage để học hùng biện. Tại đây, chàng thanh niên mười sáu tuổi nhanh chóng bị cuốn vào nếp sống trụy lạc của thành phố. Ngài chung sống với một phụ nữ thuộc tầng lớp thấp hơn mà ngài không cưới làm vợ; năm 372, khi mới mười bảy tuổi, ngài đã làm cha của một bé trai được đặt tên là Adeodatus, nghĩa là “Chúa ban”.

Bước ngoặt tư tưởng đầu tiên đến năm ngài mười chín tuổi, khi đọc tác phẩm Hortensius của Cicero. Cuốn sách đã đánh thức trong Augustinô khát vọng mãnh liệt tìm kiếm sự khôn ngoan, chân lý và đức hạnh, những điều không hư nát. Augustinô quyết định hiến dâng cả đời mình cho cuộc tìm kiếm ấy.

Chín năm với phái Manikê và hành trình đến Milanô

Được nuôi dạy trong một gia đình Kitô giáo, Augustinô thoạt tiên tìm đến Kinh Thánh, nhưng với con mắt kiêu hãnh của một nhà hùng biện trẻ, ngài thấy văn phong Kinh Thánh thô kệch và phi lý. Thất vọng, ngài gia nhập phái Manikê, một giáo phái mang tính nhị nguyên, chủ trương thiện và ác là hai thực tại độc lập, đối kháng nhau. Augustinô gắn bó với phái này suốt chín năm, rồi dần nhận ra sự thiếu nhất quán trong giáo thuyết của họ, nhất là sau cuộc gặp gỡ đầy thất vọng với Faustus, một lãnh tụ Manikê danh tiếng. Trong thời gian này, ngài mở trường dạy hùng biện tại Thagaste rồi Carthage và gặt hái thành công. Năm 383, ngài bí mật rời bỏ mẹ mình để sang Rôma, rồi năm 384, nhờ sự tiến cử của quan thái thú Symmachus, được bổ nhiệm làm giáo sư hùng biện chính thức tại Milanô, đỉnh cao danh vọng của một nhà hùng biện thời ấy.

Tại Milanô, để trau dồi nghệ thuật hùng biện, Augustinô thường đến nghe các bài giảng của Giám mục Ambrôsiô. Ngài đến với ý định phân tích kỹ thuật diễn thuyết của vị Giám mục, nhưng rồi chính nội dung các bài giảng đã chạm đến tâm hồn ngài. Triết học Tân Platon và sự hướng dẫn của linh mục Simplicianô giúp ngài vượt qua chướng ngại trí thức đối với đức tin. Ngài đã thốt lên lời cầu nguyện nổi tiếng: “Lạy Chúa, xin ban cho con sự khiết tịnh, nhưng chưa phải bây giờ.”

Cuộc hoán cải trong khu vườn mùa hè năm 386

Mùa hè năm 386, người bạn Ponticianô kể cho Augustinô và bạn thân Alipiô nghe về hai viên chức triều đình đã từ bỏ vinh hoa sau khi đọc tiểu sử thánh Antôn Ai Cập. Augustinô hổ thẹn tự nhủ: những người ít học hành đã chiếm lấy Nước Trời bằng sức mạnh, còn ngài, với bao kiến thức, vẫn lăn lộn trong bùn nhơ tội lỗi. Đau đớn và bối rối, ngài chạy ra khu vườn, khóc lóc và cầu xin: “Lạy Chúa, còn bao lâu nữa? Sao giờ này chưa chấm dứt tội lỗi của con?”

Bỗng nhiên, ngài nghe như có tiếng trẻ con từ nhà bên hát đi hát lại: “Tolle, lege! Tolle, lege!” (Hãy cầm lấy mà đọc!). Augustinô coi đó như mệnh lệnh từ trời, vội cầm lấy cuốn thư của thánh Phaolô đặt gần đó và mở ra đọc ngay đoạn đầu tiên bắt gặp: “Đừng chè chén say sưa, đừng dâm ô trụy lạc, đừng cãi cọ ghen tương, nhưng hãy mặc lấy Đức Giêsu Kitô và đừng chiều theo những dục vọng của xác thịt” (Rm 13,13-14). Ánh sáng tràn ngập tâm hồn ngài, mọi u tối của nghi nan tan biến. Ngài quyết định thay đổi đời sống và hiến mình cho Thiên Chúa.

Augustinô từ chức giáo sư hùng biện, rút về trang trại Cassiciacum gần Milanô cùng mẹ, con trai và một nhóm bạn để chuẩn bị lãnh nhận bí tích Rửa Tội. Trong đêm Vọng Phục Sinh, giữa ngày 24 và 25 tháng 4 năm 387, ngài được chính Giám mục Ambrôsiô rửa tội, cùng với Alipiô và Adeodatus. Trên đường trở về Phi châu, thánh nữ Mônica qua đời tại Ostia, mãn nguyện vì lời cầu nguyện bao năm đã được nhậm lời; ít lâu sau, Adeodatus cũng qua đời khi còn rất trẻ.

Từ đan sĩ đến Giám mục Hippo

Trở về quê hương năm 388, Augustinô bán gia sản, phân phát cho người nghèo và cùng một nhóm bạn lập một cộng đoàn đan tu tại Thagaste, sống đời cầu nguyện, ăn chay và học hỏi Lời Chúa. Ngài không hề nghĩ đến chức linh mục, nhưng kế hoạch của Thiên Chúa lại khác. Cuối năm 390, đầu năm 391, tình cờ có mặt tại Hippo Regius trong buổi lễ mà Giám mục Valêriô đang kêu gọi giáo dân tìm một linh mục cho giáo phận, Augustinô bị cộng đoàn nhận ra và ép buộc tiến lên; Valêriô đã phong chức linh mục cho ngài, dù ngài hết sức miễn cưỡng. Năm 395, ngài được phong làm Giám mục phụ tá của Valêriô với quyền kế vị, và không lâu sau đã kế nhiệm ngài làm Giám mục Hippo, chức vụ ngài giữ suốt 34 năm cho đến cuối đời.

Là mục tử, ngài sống đời đan tu ngay trong tòa giám mục, giảng dạy không mệt mỏi, viết khoảng 300 thư, chăm sóc người nghèo và hòa giải các vụ tranh chấp. Chính từ nếp sống cộng đoàn này mà Tu luật thánh Augustinô ra đời, trở thành nền tảng cho nhiều dòng tu về sau.

Nhà tư tưởng và những cuộc tranh luận tín lý

Di sản thần học của Augustinô được hun đúc qua ba cuộc tranh luận lớn bảo vệ đức tin chân chính. Chống lại phái Manikê cũ của mình, ngài khẳng định cái ác không phải là một thực tại độc lập mà chỉ là sự vắng mặt của thiện, như bóng tối là sự vắng mặt của ánh sáng, đồng thời bảo vệ ý chí tự do của con người. Chống lại phái Donatist, những người chủ trương hiệu quả của bí tích tùy thuộc vào sự xứng đáng của thừa tác viên, ngài xác lập nguyên tắc các bí tích hữu hiệu nhờ chính Đức Kitô, chứ không do công trạng của người cử hành. Cuộc tranh luận gay gắt nhất là với linh mục Pelagiô, người phủ nhận tội nguyên tổ và cho rằng con người có thể đạt ơn cứu độ bằng sức mình; Augustinô đã triển khai học thuyết về tội nguyên tổ và về ân sủng đi trước, tuyệt đối cần thiết cho ơn cứu độ, nhờ đó ngài được mệnh danh là “Tiến sĩ Ân sủng”.

Khối lượng trước tác của ngài đồ sộ chưa từng thấy: theo bản rà soát Retractationes viết năm 426, ngài liệt kê tới 93 tác phẩm, chưa kể hàng trăm bài giảng và thư từ. Nổi bật nhất là Tự thú (khoảng 397-400), bản xưng thú tội lỗi công khai và ca ngợi lòng thương xót Chúa, được coi là tự truyện tâm linh đầu tiên của nhân loại; Thành đô Thiên Chúa (413-426), đáp lại những người ngoại giáo đổ lỗi cho Kitô giáo về việc Rôma bị cướp phá năm 410, trình bày triết lý thần học về lịch sử, phân biệt “thành đô Thiên Chúa” với “thành đô trần gian”; cùng các khảo luận Về Ba Ngôi và Về giáo lý Kitô giáo. Đức Bênêđictô XVI đã dành năm bài giáo lý trong các buổi tiếp kiến chung đầu năm 2008 để trình bày về cuộc đời, tác phẩm và tư tưởng của ngài, gọi ngài là vị Giáo phụ Latinh vĩ đại nhất.

Những năm cuối đời và di sản

Năm 430, người Vandal theo lạc giáo Ariô vây hãm thành Hippo. Giữa cảnh binh đao, ngài dành những ngày cuối đời để cầu nguyện, đọc các thánh vịnh sám hối dán trên tường phòng mình, theo lời kể của Possidiô, môn đệ và là người viết tiểu sử đầu tiên của ngài. Augustinô qua đời ngày 28 tháng 8 năm 430, hưởng thọ 75 tuổi, khi quân Vandal còn đang ở ngoài cổng thành.

Hài cốt của ngài sau này được đưa sang Sardegna để tránh quân Vandal, rồi từ thế kỷ thứ VIII được tôn kính tại đền San Pietro in Ciel d’Oro ở Pavia, nước Ý. Năm 1298, Đức Giáo hoàng Bônifaciô VIII đã phong ngài làm Tiến sĩ Hội Thánh. Hội Thánh mừng lễ kính ngài vào ngày 28 tháng 8, ngay sau lễ thánh nữ Mônica, người mẹ đã khóc lóc cầu nguyện cho ngài bao năm trời. Ngài là bổn mạng của các nhà thần học, thợ in, thợ nấu bia, và được cầu khẩn cho những bệnh về mắt.

Tư tưởng của Thánh Augustinô vẫn định hình thần học, triết học và văn hóa phương Tây. Lời mở đầu bất hủ của Tự thú vang vọng như chân dung cả cuộc đời ngài: “Lạy Chúa, Chúa đã dựng nên chúng con cho Chúa, và tâm hồn chúng con khắc khoải không yên cho đến khi được nghỉ yên trong Chúa.”