Thánh Gioan Tẩy Giả: vị Tiền Hô của Chúa

Thánh Gioan Tẩy Giả là vị ngôn sứ được Chúa Giêsu gọi là người cao trọng nhất “trong số những người do phụ nữ sinh ra”. Ngài là “tiếng hô trong hoang địa” dọn đường cho Đấng Mêsia, là người làm phép rửa cho chính Chúa Giêsu tại sông Giođan, và cuối cùng đổ máu đào để làm chứng cho chân lý. Trong phụng vụ Công giáo, ngài là một trong ba vị duy nhất, cùng với Chúa Giêsu và Đức Maria, được mừng kính ngày sinh nhật.

Xuất thân và thời niên thiếu

Theo Tin Mừng thánh Luca, Gioan là con của tư tế Dacaria và bà Êlisabét, cả hai đều thuộc dòng dõi tư tế và đã cao niên mà vẫn hiếm muộn. Khi Dacaria đang thi hành chức vụ tư tế trong Đền Thờ, tổng lãnh thiên thần Gáprien hiện ra báo tin bà Êlisabét sẽ sinh một con trai và phải đặt tên là Gioan. Vì nghi ngờ lời sứ thần, Dacaria bị phạt câm cho đến ngày hài nhi chịu phép cắt bì và chính thức được đặt tên.

Trong thời gian mang thai, bà Êlisabét được Đức Maria, người chị em họ, đến thăm viếng. Vừa nghe lời chào của Đức Maria, hài nhi Gioan đã nhảy mừng trong lòng mẹ, và bà Êlisabét được đầy Chúa Thánh Thần. Theo truyền thống của Giáo hội, chính trong giây phút ấy Gioan đã được thanh tẩy khỏi tội tổ tông, trở nên ngôn sứ ngay từ trong lòng mẹ. Tám ngày sau khi sinh, hài nhi được cắt bì và đặt tên là Gioan, nghĩa là “Thiên Chúa tỏ lòng thương xót”. Dacaria được mở miệng và cất lên bài ca Benedictus: “Hài nhi hỡi, con sẽ được gọi là ngôn sứ của Đấng Tối Cao: con sẽ đi trước Chúa, mở lối cho Người” (Lc 1,76). Biến cố Thăm Viếng cũng khắc họa mối dây họ hàng giữa Gioan với gia đình của Chúa Giêsu ngay từ trước khi hai trẻ chào đời.

Tin Mừng thánh Luca tóm tắt thời niên thiếu của Gioan bằng một câu ngắn gọn: “Hài nhi lớn lên, tinh thần vững mạnh, và sống trong hoang địa cho tới ngày ra mắt dân Ítraen” (Lc 1,80). Truyền thống xác định quê hương của Gioan tại Ein Karem, ngôi làng cách Giêrusalem khoảng tám cây số, nơi ngày nay Dòng Phanxicô trông coi ba đền thánh gắn liền với cuộc đời ngài: đền kính nơi ngài chào đời, đền kính cuộc Thăm Viếng của Đức Maria, và đền kính những năm tháng ngài sống trong hoang địa chuẩn bị sứ vụ.

Vị ngôn sứ nơi hoang địa

Khoảng năm ba mươi tuổi, Gioan xuất hiện công khai tại hoang địa Giuđêa, quanh vùng sông Giođan, rao giảng phép rửa sám hối để được tha tội. Đoàn lũ từ Giêrusalem và khắp miền Giuđêa kéo đến nghe ngài giảng và xin chịu phép rửa, xưng thú tội lỗi mình. Lối sống của Gioan khắc khổ khác thường: mặc áo lông lạc đà, thắt lưng bằng da, ăn châu chấu và mật ong rừng. Nơi ngài, lời ngôn sứ Isaia được ứng nghiệm: “Có tiếng hô trong hoang địa: hãy dọn đường cho Chúa, hãy bạt lối cho Người đi” (Is 40,3).

Danh tiếng của Gioan vang dội đến nỗi nhiều người tự hỏi liệu ngài có phải là Đấng Mêsia không. Gioan thẳng thắn phủ nhận: “Tôi không phải là Đấng Kitô” (Ga 1,20), và chỉ về Đấng đến sau mình: “Đấng đến sau tôi thì quyền thế hơn tôi, tôi không đáng xách dép cho Người” (Mt 3,11). Toàn bộ sứ mạng của Gioan quy về một hướng duy nhất: giới thiệu Chúa Giêsu cho dân Ítraen và chuẩn bị lòng dân đón nhận Người.

Người làm phép rửa cho Đấng Mêsia

Đỉnh cao sứ mạng của Gioan là khi Chúa Giêsu đến xin ngài làm phép rửa tại sông Giođan. Khi Chúa Giêsu vừa lên khỏi nước, Gioan thấy Chúa Thánh Thần ngự xuống như chim bồ câu và đậu trên Người, đúng như dấu chỉ đã báo trước: “Ngài thấy Thần Khí ngự xuống trên ai, thì chính Đấng ấy làm phép rửa trong Chúa Thánh Thần” (Ga 1,33). Từ đó, Gioan giới thiệu Chúa Giêsu bằng lời tuyên xưng: “Đây Chiên Thiên Chúa, Đấng xóa bỏ tội trần gian” (Ga 1,29). Biến cố Chúa Giêsu chịu phép rửa vì thế gắn liền với sứ vụ của vị Tiền Hô.

Phép rửa của Gioan chỉ là phép rửa sám hối, hình bóng báo trước bí tích Rửa Tội mà Hội Thánh sẽ cử hành; nhưng khi chính Đấng ban phép rửa đích thực bước xuống dòng sông, Người đã thánh hóa dòng nước, mở đường cho bí tích trở nên máng chuyển ơn thánh. Khi các môn đệ của Gioan ganh tị vì Chúa Giêsu thu hút dân chúng đông đảo hơn, Gioan đáp bằng câu nói tóm gọn cả cuộc đời mình: “Người phải lớn lên, còn tôi phải nhỏ đi” (Ga 3,30).

Tử đạo tại pháo đài Macherô

Gioan không ngại nói thẳng sự thật, kể cả với bậc quân vương. Khi vua Hêrôđê Antipa, tiểu vương xứ Galilê, bỏ vợ để cưới Hêrôđia, vốn là vợ của người anh cùng cha khác mẹ, Gioan công khai tố cáo: “Ngài không được phép lấy vợ của anh ngài” (Mc 6,18). Lời tố cáo chạm đến Hêrôđia, bà oán hận và xúi giục Hêrôđê bắt giam Gioan tại pháo đài Macherô, một thành trì kiên cố bên bờ Biển Chết. Sử gia Josephus ghi nhận thêm lý do chính trị: Hêrôđê lo sợ ảnh hưởng của Gioan đối với dân chúng có thể châm ngòi nổi loạn. Hai nguồn sử liệu bổ sung cho nhau, cùng xác nhận Gioan bị giam tại Macherô.

Trong ngục, Gioan vẫn được Hêrôđê kính nể: Tin Mừng thánh Marcô cho biết vua “thích nghe” ngài giảng dù “rất phân vân”. Nhưng Hêrôđia không quên mối thù. Nhân tiệc sinh nhật của Hêrôđê, con gái bà (sử gia Josephus cho biết tên là Salômê) ra múa mua vui. Đẹp lòng, Hêrôđê thề ban cho cô bất cứ điều gì, dù là nửa vương quốc. Nghe lời mẹ xúi giục, cô xin “cái đầu của Gioan Tẩy Giả đặt trên đĩa”. Hêrôđê buồn rầu nhưng vì lời thề, đã sai đao phủ vào ngục chém đầu Gioan. Các môn đệ đến lấy thi hài ngài an táng. Biến cố xảy ra vào khoảng những năm 29 đến 32.

Sử gia Josephus còn ghi một chi tiết đáng chú ý: sau này, khi quân đội của Hêrôđê Antipa bị vua Aretas IV đánh bại tan tác vào năm 36, nhiều người Do Thái coi đó là hình phạt của Thiên Chúa giáng xuống Hêrôđê vì đã giết Gioan Tẩy Giả. Các cuộc khai quật khảo cổ tại Macherô trong thời hiện đại đã phát hiện tàn tích cung điện của Hêrôđê, trong đó có cả gian sân cột được xác định là nơi diễn ra bữa tiệc sinh nhật định mệnh ấy.

Hai ngày lễ kính trong phụng vụ

Giáo hội dành cho Thánh Gioan Tẩy Giả hai ngày lễ kính, một đặc ân hiếm có. Ngày 24 tháng 6, lễ Sinh nhật Thánh Gioan Tẩy Giả, được cử hành ở bậc lễ trọng, bậc cao nhất trong phụng vụ. Vì rơi vào đúng sáu tháng trước lễ Giáng Sinh, ngày lễ này còn được gọi là “Giáng sinh mùa hè”. Thánh Augustinô giảng: “Giáo hội mừng sinh nhật của Gioan như mừng sinh nhật của Chúa Kitô”, và giải thích rằng Gioan như ranh giới giữa hai giao ước: “Lề Luật và các ngôn sứ có đến Gioan mà thôi”. Vì thuộc về giao ước cũ nên ngài sinh ra bởi một cặp vợ chồng cao niên, vì loan báo giao ước mới nên ngài đã là ngôn sứ ngay từ trong lòng mẹ.

Ngày 29 tháng 8, lễ Suy tôn Cuộc Khổ nạn của Thánh Gioan Tẩy Giả, tưởng niệm biến cố ngài bị chém đầu, được cử hành ở bậc lễ nhớ. Lễ này có nguồn gốc rất cổ: đã được mừng tại Pháp từ thế kỷ 5 và tại Rôma từ thế kỷ 6, gắn với lễ cung hiến một tiểu vương cung thánh đường tại Sêbastê xứ Samari, nơi ngài được an táng. Theo truyền thống, chính vào ngày này thủ cấp của thánh nhân được tìm thấy; sau này Đức Innôcentê II cho dời về tôn kính tại nhà thờ Thánh Silvestrê ở Rôma.

Di sản và các nơi hành hương

Thánh Gioan Tẩy Giả được tôn làm bổn mạng của bí tích Rửa Tội, của nhiều thành phố và cộng đồng trên thế giới, trong đó có thành phố Florence của Ý và cộng đồng người Canada gốc Pháp, những người mừng lễ Thánh Gioan Baotixita ngày 24 tháng 6 như ngày lễ dân tộc của Québec.

Ngày nay, làng Ein Karem vẫn là điểm hành hương quan trọng. Tại đền kính nơi Gioan chào đời, một hang đá nhỏ dưới bàn thờ chính được truyền thống xác định là nơi bà Êlisabét sinh hạ ngài; ngôi đền chưa từng bị phá hủy qua bao cuộc chiến, với những nền khảm thời Byzantine còn sót lại, từng bị biến thành quán trọ trong nhiều thế kỷ trước khi được Dòng Phanxicô chuộc lại năm 1621. Gần đó, đền Thăm Viếng ghi dấu cuộc gặp gỡ giữa Đức Maria và bà Êlisabét, còn đền Gioan trong Hoang địa tưởng niệm những năm tháng ngài ẩn dật chuẩn bị sứ vụ.