Thánh Carôlô Borômêô (1538-1584)

Thánh Carôlô Borômêô, Hồng y và Tổng Giám mục Milan, là một trong những kiến trúc sư lớn của cuộc cải cách Công giáo thế kỷ XVI. Giữa thời kỳ đầy biến động sau Công đồng Trentô, ngài đã biến một trong những giáo phận lớn nhất châu Âu thành khuôn mẫu cải cách cho toàn thể Giáo hội. Được phong hiển thánh chỉ hai mươi sáu năm sau khi qua đời, ngài là bổn mạng của các chủng sinh và giáo lý viên. Lễ kính ngài hằng năm vào ngày 04 tháng 11.

Xuất thân trâm anh và tuổi trẻ học vấn

Carôlô Borômêô chào đời ngày 02 tháng 10 năm 1538 tại lâu đài Arona, bên bờ hồ Maggiore, trong một dòng họ quý tộc lâu đời và quyền thế nhất vùng Lombardy. Thân phụ ngài là Bá tước Gilberto Borromeo. Thân mẫu, bà Margherita de’ Medici, là em gái của Hồng y Giovanni Angelo de’ Medici, vị sau này là Giáo hoàng Piô IV, tức Carôlô là cháu gọi ngài bằng cậu. Châm ngôn “Humilitas” (khiêm nhường) trên huy hiệu gia tộc sau này thành châm ngôn giám mục của ngài.

Năm mười hai tuổi, Carôlô nhận phép cắt tóc gia nhập hàng giáo sĩ và được một người chú họ nhường cho chức viện trưởng danh dự của một đan viện Biển Đức kèm lợi tức lớn. Cậu bé nói rõ với cha rằng mình chỉ giữ lại phần tiền đủ cho việc học hành, còn lại phải dành cho người nghèo của Giáo hội. Dù bị tật nói lắp, Carôlô học hành cần mẫn, có phương pháp. Năm 1552, ngài vào Đại học Pavia theo học luật dân sự và luật giáo, đậu tiến sĩ cả hai ngành năm 1559, lúc hai mươi mốt tuổi.

Những năm tháng tại Rôma

Tháng 12 năm 1559, người cậu của Carôlô đắc cử Giáo hoàng Piô IV và lập tức triệu người cháu về Rôma. Tháng 01 năm 1560, ở tuổi hai mươi hai, Carôlô được phong Hồng y, quản trị Quốc gia Giáo hoàng và giữ chức Quốc vụ khanh Tòa Thánh. Tháng 02, ngài được đặt làm quản trị Tổng giáo phận Milan dù chưa chịu chức linh mục.

Ngày 28 tháng 11 năm 1562, người anh cả Federigo qua đời, biến cố làm thay đổi hướng đi cuộc đời ngài. Trở thành trưởng nam của dòng họ, Carôlô bị gia đình ép bỏ bậc giáo sĩ để kết hôn nối dõi tông đường. Ngài kiên quyết từ chối, và từ đó dấn thân sâu hơn vào đời sống tu đức. Năm 1563 ngài chịu chức linh mục, rồi được tấn phong Giám mục ngày 07 tháng 12, lễ Thánh Ambrôsiô, tại Nhà nguyện Sistine; năm 1564 chính thức được bổ nhiệm làm Tổng Giám mục Milan.

Cánh tay của Công đồng Trentô

Công đồng Trentô, khai mạc từ năm 1545, đã bị đình chỉ từ năm 1552. Carôlô dùng ảnh hưởng của mình bên cạnh Đức Piô IV để thúc đẩy việc tái triệu tập, và công đồng tái khai mạc ngày 18 tháng 01 năm 1562, bế mạc ngày 03 và 04 tháng 12 năm 1563.

Trong giai đoạn quyết định này, Carôlô là cầu nối giữa Giáo hoàng và các nghị phụ tại Trentô, nhiều lần khéo léo ngăn nguy cơ tan vỡ công đồng. Ngài soạn thảo phần lớn Sách Giáo lý Rôma (hoàn thành năm 1566), tham gia duyệt lại Sách Lễ và Sách Nguyện, và chọn nhà soạn nhạc Palestrina sáng tác các thánh lễ, trong đó có bản Missa Papae Marcelli nổi tiếng.

Mùa thu năm 1563, Đấng đáng kính Bartolomeo de Martyribus, Tổng Giám mục Braga thuộc Dòng Đa Minh, đến Rôma. Khi Carôlô thổ lộ ý định rút vào đan viện, vị Tổng Giám mục thánh thiện quả quyết ý Chúa muốn ngài ở lại giữa đời phục vụ Giáo hội, và từ đó ngài dứt khoát gắn bó với sứ vụ giám mục.

Người cải cách Milan

Ngày 01 tháng 09 năm 1565, Carôlô rời Rôma về nhận giáo phận; Chúa nhật 23 tháng 09, ngài nhập thành Milan giữa sự đón mừng long trọng, thành vị Tổng Giám mục thường trú đầu tiên sau tám mươi năm. Chúa nhật sau đó, ngài giảng lễ tại nhà thờ chính tòa với lời Chúa: “Thầy những khát khao ăn lễ Vượt Qua này với các con”.

Cuộc cải cách của ngài bắt đầu từ chính bản thân. Ngài chỉnh đốn nếp sống trong dinh Tổng Giám mục, bán bớt tài sản giúp người nghèo, sống khắc khổ, chi tiêu cá nhân tiết kiệm tối đa. Tại Công đồng giáo tỉnh Milan lần thứ nhất năm 1565, ngài tuyên bố cải cách phải khởi sự từ các giám mục: “Chúng ta phải đi trước, và đoàn chiên sẽ theo chúng ta dễ dàng hơn.” Trong gần hai mươi năm, ngài triệu tập sáu công đồng giáo tỉnh, mười một công đồng giáo phận và ba lần kinh lý toàn giáo phận.

Những định chế ngài dựng nên đã trở thành khuôn mẫu cho cả Giáo hội. Tháng 11 năm 1564, ngài mở chủng viện Milan theo mô hình Trentô, giao cho các cha Dòng Tên phụ trách, đặt nền móng cho định chế chủng viện hiện đại. Ngài thành lập Hội Giáo lý Kitô giáo với hàng ngàn giáo lý viên dạy giáo lý có hệ thống cho trẻ em, khởi nguồn của các lớp giáo lý Chúa nhật. Năm 1578, ngài sáng lập Dòng Oblati Thánh Ambrôsiô, gồm các linh mục triều sống cộng đoàn để phụ tá giám mục. Ngài còn mở trường cho người Công giáo Thụy Sĩ và yểm trợ chủng viện đào tạo linh mục Anh tại Douai giữa thời bách hại.

Mục tử giữa cơn dịch hạch

Thử thách lớn nhất của triều giám mục Carôlô đến vào năm 1576, khi dịch hạch lan từ Venice đến Milan. Đang ở Lodi dự đám tang một giám mục, ngài lập tức trở về trấn an đoàn chiên. Sau khi lập di chúc, ngài dấn thân cứu giúp dân chúng: thăm các gia đình có người bệnh, đến bệnh viện chăm sóc những ca nặng nhất, vay tiền nuôi người đói. Ngài tổ chức các cuộc rước kiệu đền tội, đi chân đất, dây thừng quanh cổ, tay cầm thánh tích Đinh Thánh. Trước đó, trong nạn đói năm 1571, ngài đã nuôi ba ngàn người mỗi ngày bằng tiền túi suốt ba tháng. Cơn dịch chấm dứt đầu năm 1578, và người Milan vẫn gọi biến cố ấy là “cơn dịch của Thánh Carôlô”.

Lòng can đảm của ngài cũng thể hiện trong những xung đột gay gắt với chính quyền Tây Ban Nha cai trị Lombardy. Khi quan chức nhà vua cản trở quyền bính của Giáo hội, ngài không ngần ngại ra vạ tuyệt thông. Năm 1569, khi kinh lý một nhà thờ được miễn trừ, các kinh sĩ chống đối đóng cửa nổ súng, viên đạn làm hư cây thánh giá trên tay ngài. Tối ngày 26 tháng 10 năm 1569, một tu sĩ thuộc Dòng Humiliati sa sút, bất mãn với công cuộc cải cách, đã bắn ngài bằng súng hỏa mai ở cự ly chỉ vài mét ngay giữa giờ kinh tối. Tưởng mình bị thương chí mạng, Carôlô phó dâng mình cho Chúa và ra hiệu cho mọi người đọc kinh cho xong. Kiểm tra sau cho thấy viên đạn không xuyên nổi áo lễ, chỉ để lại vết sưng nhẹ. Vụ việc dẫn đến việc Đức Piô V giải tán Dòng Humiliati năm 1571.

Những năm cuối đời và cái chết thánh thiện

Đời sống riêng của Carôlô là chuỗi ngày khổ hạnh: chay tịnh, cầu nguyện lâu giờ, phân phát phần lớn tài sản cho người nghèo. Trong di chúc, ngài để Bệnh viện Lớn của Milan làm người thừa kế. Ngài thường lặp lại câu nói: “Các linh hồn được chinh phục trên đầu gối”, câu sau này được Đức Bênêđictô XVI trích dẫn trong buổi đọc kinh Truyền tin lễ kính ngài năm 2007.

Tháng 10 năm 1584, sau chuyến kinh lý Thụy Sĩ, ngài ngã bệnh. Ngài lui về núi thánh Varallo tĩnh tâm dọn mình chết, rồi lên đường trở về Milan dù kiệt sức. Lễ Các Thánh ngày 01 tháng 11, ngài dâng thánh lễ cuối cùng tại nhà tập Dòng Tên ở Arona do chính ngài sáng lập. Khoảng tám giờ rưỡi tối ngày 03 tháng 11 năm 1584, sau khi lãnh nhận Của Ăn Đàng và Xức Dầu Bệnh Nhân, giữa lời kinh cho người hấp hối, ngài trút hơi thở cuối cùng với lời “Ecce venio” (“Này con đến”). Ngài hưởng dương bốn mươi sáu tuổi. Thi hài ngài an nghỉ tại nhà thờ chính tòa Milan.

Vinh quang và di sản

Lòng tôn kính dành cho Carôlô bùng lên ngay sau khi ngài qua đời. Năm 1602, Đức Clêmentê VIII phong chân phước cho ngài. Ngày 01 tháng 11 năm 1610, Đức Phaolô V long trọng phong hiển thánh cho ngài. Lễ kính ngài ấn định ngày 04 tháng 11. Ngài là bổn mạng của các chủng sinh, giáo lý viên, dự tòng, giám mục và giám đốc thiêng liêng.

Di sản hữu hình kỳ vĩ nhất là pho tượng khổng lồ San Carlone tại quê nhà Arona, do người em họ là Hồng y Federico Borromeo khởi xướng. Cao hơn ba mươi lăm mét tính cả bệ, hoàn thành năm 1698, pho tượng bằng đồng dập trên khung sắt từng là tượng cao nhất thế giới trong gần hai thế kỷ, và kỹ thuật chế tác của nó đã truyền cảm hứng cho việc xây dựng Tượng Nữ thần Tự do tại New York.

Di sản tinh thần của ngài còn lớn lao hơn. Mô hình chủng viện của ngài trở thành khuôn mẫu cho toàn thể Giáo hội, được Công đồng Vaticanô II tái xác nhận. Thánh Piô X đã viết một thông điệp riêng về ngài. Sách Giáo lý của Hội Thánh Công giáo nhắc tên ngài giữa các vị thánh kiến tạo nền giáo lý sau Công đồng Trentô. Sử gia Hồng y Baronius gọi ngài là “Ambrôsiô thứ hai”. Trong bài giảng được dùng làm Bài đọc Giờ Kinh Sách lễ kính ngài, Carôlô để lại lời nhắn nhủ vẫn còn nguyên giá trị: “Hãy chắc rằng trước hết bạn rao giảng bằng chính đời sống của mình. Nếu không, người ta sẽ nhận ra bạn nói một đàng làm một nẻo, và lời bạn nói chỉ gây ra những nụ cười mỉa mai.”