Tổng kết loạt bài Lịch sử Giáo hội Công giáo: 16 bài từ thời Tông đồ đến ngày nay

Hai mươi thế kỷ đã trôi qua kể từ ngày lễ Ngũ Tuần, khi Chúa Thánh Thần ngự xuống trên các Tông đồ tại nhà Tiệc Ly và Giáo hội Công giáo chính thức bước vào dòng lịch sử nhân loại. Từ một cộng đoàn nhỏ bé tại Giêrusalem, Giáo hội đã lớn lên thành một gia đình đức tin hơn một tỷ tín hữu khắp năm châu, đi qua những thời kỳ rực rỡ huy hoàng cũng như những cơn khủng hoảng tưởng chừng không thể vượt qua. Loạt 16 bài viết này kể lại toàn bộ hành trình ấy một cách xuyên suốt, được viết lại từ cuốn “Lịch Sử Giáo Hội Công Giáo” của Alan Schreck (Tủ Sách Công Giáo, 2019) và bổ sung thêm nhiều tư liệu nghiên cứu.

Bài viết này là lời giới thiệu chung cho cả loạt bài. Mỗi thời kỳ dưới đây đều có một bài viết chi tiết riêng, bạn đọc chỉ cần bấm vào đường link để tìm hiểu sâu hơn.

Bốn đặc tính: chìa khóa để đọc lịch sử Giáo hội

Trước khi bước vào từng thời kỳ, cần nắm vững bốn đặc tính của Giáo hội: Duy nhất, Thánh thiện, Công giáo và Tông truyền. Đây là bốn dấu chỉ giúp nhận biết Giáo hội chân chính do Đức Kitô thiết lập, được tuyên xưng trong Kinh Tin Kính. Bốn đặc tính ấy cũng là sợi chỉ đỏ xuyên suốt mọi biến cố: dù thời thế đổi thay, dù có những giai đoạn tăm tối do yếu đuối của con người, Giáo hội vẫn là một, vẫn thánh thiện trong bản chất, vẫn mở ra cho mọi dân tộc và vẫn trung thành với đức tin đã lãnh nhận từ các Tông đồ.

Những thế kỷ đầu: máu tử đạo gieo mầm đức tin

Thế kỷ I là thời các Tông đồ đặt nền tảng: biến cố Hiện Xuống, cộng đoàn Giêrusalem, những hành trình truyền giáo đầy gian khổ của Thánh Phaolô và các thư tín Tân Ước định hình đức tin cho mọi thế hệ. Tiếp đó, hai thế kỷ II và III là thời bách hại đẫm máu, khi các Kitô hữu bị săn đuổi dưới thời các hoàng đế Rôma. Chính máu của các vị tử đạo, cùng với ngòi bút của các nhà hộ giáo minh chứng đức tin trước lý trí, đã làm cho Giáo hội không những không bị dập tắt mà còn lan rộng khắp đế quốc.

Thế kỷ IV: từ hầm mộ bước ra ánh sáng

Bước ngoặt lớn đến vào thế kỷ IV, khi Kitô giáo được tự do nhờ sắc lệnh Milanô. Nhưng tự do lại mở ra một thách thức mới: lạc giáo Arian phủ nhận thiên tính của Đức Kitô, buộc Giáo hội phải triệu tập Công đồng Nicêa năm 325 để tuyên xưng đức tin. Đây là công đồng chung đầu tiên trong lịch sử, đặt nền cho Kinh Tin Kính mà chúng ta vẫn đọc mỗi ngày.

Thế kỷ V-VI: công đồng, man di và vị Giáo hoàng vĩ đại

Hai thế kỷ V và VI chứng kiến các công đồng chung Êphêsô và Canxêđônia làm sáng tỏ mầu nhiệm Đức Kitô và Đức Maria, trong lúc đế quốc Tây Rôma sụp đổ trước các cuộc xâm lăng của dân man di. Giữa cảnh hoang tàn ấy, Đức Grêgôriô Cả đã chèo lái con thuyền Giáo hội, đặt nền cho phụng vụ và đời sống Giáo hội suốt cả thiên niên kỷ sau.

Thế kỷ VII-X: Hồi giáo, đế quốc mới và cuộc cải tổ Cluny

Từ thế kỷ VII đến thế kỷ X, Giáo hội đối diện với sự trỗi dậy nhanh chóng của Hồi giáo, vốn chiếm lấy những vùng đất Kitô giáo cổ xưa nhất. Ở phương Tây, đế quốc Caroling của Charlemagne mang lại một thời phục hưng ngắn ngủi, rồi phong trào cải tổ khởi đi từ đan viện Cluny đã thanh luyện đời sống đan tu và chuẩn bị cho một thời đại mới.

Đỉnh cao Trung cổ: cải cách, Thập tự chinh và kinh viện

Các thế kỷ XI đến XIII là thời Trung cổ cao điểm: cuộc cải cách của Đức Grêgôriô VII giành lại tự do cho Giáo hội khỏi sự chi phối của vua chúa, nhưng cũng là thời xảy ra biến cố ly giáo Đông-Tây năm 1054 và các cuộc Thập tự chinh đầy bi hùng. Cùng thời, các dòng khất thực Phanxicô và Đa Minh ra đời, mang Tin Mừng đến với quần chúng, trong lúc nền thần học kinh viện với Thánh Tôma Aquinô đưa lý trí Kitô giáo lên đỉnh cao.

Cuối Trung cổ: những năm tháng u ám

Sau đỉnh cao là vực thẳm: cuối thời Trung cổ chứng kiến giáo triều phải dời về Avignon suốt bảy mươi năm, rồi cuộc Đại phân ly Tây phương với hai, thậm chí ba vị cùng xưng là giáo hoàng. Công đồng Constancia đã khép lại cuộc khủng hoảng, nhưng những vết thương và sự bất mãn tích tụ sẽ dẫn đến một cuộc chia rẽ còn lớn hơn.

Thế kỷ XVI: Cải cách Tin Lành và câu trả lời Công giáo

Cuộc Cải cách Tin Lành do Máctin Luther khởi xướng năm 1517, tiếp nối bởi Jean Calvin và cuộc ly khai của Anh quốc, đã gây ra vết rạn lớn nhất trong lịch sử Kitô giáo Tây phương. Đáp lại, Giáo hội Công giáo đã canh tân từ bên trong qua Công đồng Triđentinô, đồng thời mở ra làn sóng truyền giáo vươn tới châu Mỹ, châu Á và châu Phi, trong đó có biến cố Đức Mẹ hiện ra tại Guadalupe.

Thời Khai sáng và Cách mạng Pháp

Từ năm 1650 đến 1789, Giáo hội bị vây ép bởi chủ nghĩa duy lý của thời Khai sáng, phong trào Jansenism gây chia rẽ nội bộ, và đỉnh điểm là Cách mạng Pháp với cuộc bách hại đẫm máu các linh mục, tu sĩ. Tưởng chừng Giáo hội tại Pháp đã bị xóa sổ, nhưng đức tin của dân Chúa vẫn âm thầm tồn tại và hồi sinh.

Thế kỷ XIX: sự phục hồi kỳ diệu

Thế kỷ XIX chứng kiến một sự phục hồi kỳ diệu: Đức Piô IX định tín Đức Mẹ Vô Nhiễm Nguyên Tội, triệu tập Công đồng Vatican I tuyên bố quyền bất khả ngộ của giáo hoàng, và Đức Lêô XIII mở ra học thuyết xã hội của Giáo hội với thông điệp Rerum Novarum.

Thế kỷ XX: chiến tranh, Vatican II và Đức Maria

Nửa đầu thế kỷ XX đưa Giáo hội đi qua hai cuộc thế chiến và những chế độ độc tài bách hại đức tin, từ Đức Piô X đến Đức Piô XII. Rồi Công đồng Vatican II (1962-1965) đã mở ra một cuộc canh tân sâu rộng: phụng vụ, đại kết và đối thoại với thế giới hiện đại. Khép lại loạt bài là chuyên đề về Đức Maria trong lịch sử Giáo hội, Đấng đã đồng hành với Giáo hội từ hang đá Bêlem qua các tín điều đến những cuộc hiện ra tại Guadalupe, Lộ Đức và Fatima.

Điều mà hai mươi thế kỷ dạy chúng ta là lịch sử Giáo hội không chỉ là lịch sử của con người với những yếu đuối, mà trước hết là lịch sử của ơn tha thứ và sự canh tân không ngừng của Thiên Chúa. Mỗi khi tưởng như đã đến bước đường cùng, Chúa Thánh Thần lại khơi lên một cuộc canh tân mới. Cùng một Giáo hội duy nhất, thánh thiện, công giáo và tông truyền ấy vẫn đang tiếp tục cuộc hành trình cho đến ngày Đức Kitô trở lại trong vinh quang.

Tham khảo: Alan Schreck, Lịch Sử Giáo Hội Công Giáo, Tủ Sách Công Giáo, 2019.