Thánh Phanxicô Assisi (1181/1182-1226)

Thánh Phanxicô Assisi (1181/1182, Assisi, Umbria, nước Ý, qua đời ngày 3 tháng 10 năm 1226 tại Portiuncola, Assisi) là vị sáng lập Dòng Anh Em Hèn Mọn (thường gọi là Dòng Phanxicô), và là nguồn cảm hứng cho Dòng Chị Em Clara Khó Nghèo cùng Dòng Ba Sám Hối. Ngài là vị thánh đầu tiên trong lịch sử được ghi nhận đã mang Năm Dấu Thánh của Chúa Kitô trên thân thể. Giáo hội mừng lễ kính ngài ngày 4 tháng 10 hằng năm.

Tuổi trẻ ở Assisi

Ngài sinh ra với tên rửa tội là Giovanni di Pietro di Bernardone. Thân phụ là ông Pietro Bernardone, thương gia buôn vải giàu có ở Assisi; thân mẫu là bà Pica (có nguồn gốc từ vùng Provence, Pháp). Ông Pietro đang đi buôn ở Pháp khi con chào đời; lúc trở về, ông đổi tên con thành Francesco, nghĩa là “người Pháp”. Năm sinh của ngài chưa được xác định chắc chắn: Đức Biển Đức XVI cho rằng đó là cuối năm 1181 hoặc đầu năm 1182, nên cách ghi “1181/1182” được nhiều nguồn chính thức chấp nhận.

Phanxicô học tiếng Latinh tại trường gần nhà thờ Thánh Giorgio ở Assisi và say mê văn hóa của các nghệ sĩ lang thang (troubadour) vùng Provence. Thomas thành Celano mô tả một thanh niên tuấn tú, hào phóng, đứng đầu các cuộc vui của giới trẻ Assisi, ấp ủ giấc mơ hiệp sĩ. Năm 1202, trong cuộc chiến giữa Assisi và Perugia, ngài ra trận và bị bắt làm tù binh ở Perugia gần một năm, nơi một cơn sốt hành hạ ngài. Năm 1205, ngài lại lên đường theo đạo quân của Giáo hoàng ở Apulia, nhưng một giấc mộng lạ tại Spoleto khiến ngài quay về Assisi.

Hoán cải: tiếng gọi trước Thánh Giá San Damiano

Sự hoán cải của Phanxicô diễn ra qua nhiều biến cố: cuộc gặp một người phong cùi mà ngài đã xuống ngựa ôm lấy; chuyến hành hương Rôma trong y phục rách rưới. Biến cố quyết định xảy ra tại nhà nguyện San Damiano hoang tàn, nơi ngài nghe tiếng phán từ tượng Thánh Giá cổ: “Phanxicô, hãy sửa lại nhà của Ta, như con thấy, nó đang sụp đổ.” Ngài hiểu theo nghĩa đen, bán vải vóc của cha cùng con ngựa tại Foligno để lấy tiền xây lại nhà nguyện.

Ông Pietro nổi giận, đưa con ra trước chính quyền thành phố rồi trước vị giám mục Assisi. Tại đây, đầu năm 1206, trước mặt mọi người, Phanxicô cởi bỏ toàn bộ y phục, trả lại cho cha và tuyên bố: “Từ nay, con sẽ không gọi cha là cha ở dưới đất nữa, mà chỉ gọi Cha chúng con ở trên trời.” Vị giám mục khoác cho ngài chiếc áo choàng của mình, và Phanxicô bước vào rừng núi Subasio, hoàn toàn trắng tay. Hai năm sau đó, ngài sống như một ẩn sĩ, đi xin đá để tự tay xây lại San Damiano, rồi đến nhà nguyện Thánh Phêrô và nhà nguyện Portiuncola.

Những anh em đầu tiên và Quy luật

Ngày 24 tháng 2 năm 1208, lễ kính Thánh Matthias, trong Thánh lễ tại Portiuncola, Phanxicô nghe đoạn Tin Mừng Matthêu kể việc Chúa Giêsu sai các tông đồ ra đi: “Đừng mang vàng bạc, đừng mang bao bị, đừng mang hai áo, đừng đi giày dép, cũng đừng mang gậy” (Mt 10,9-10). Theo Thomas thành Celano, đây là khoảnh khắc quyết định. Phanxicô lập tức bỏ giày, bỏ gậy, khoác áo thô thắt dây thừng, và bắt đầu rao giảng sự sám hối.

Bernardo thành Quintavalle, một thương gia giàu có, là người đầu tiên xin theo ngài, rồi đến linh mục Phêrô Cattani và thầy Giles. Nhóm anh em đem hết của cải phân phát cho người nghèo, rồi đi từng đôi rao giảng khắp vùng. Năm 1209, Phanxicô soạn một bản Quy luật ngắn gọn, rồi cùng mười một anh em lên đường đi Rôma xin Đức Innôcentê III phê chuẩn. Đức Giáo hoàng, sau một giấc mộng thấy Đền thờ Latêranô sắp sụp đổ được một tu sĩ nhỏ bé gánh đỡ trên vai, đã chấp thuận bằng miệng. Từ đây, Dòng Anh Em Hèn Mọn (Fratres Minores, “những anh em bé mọn”) chính thức ra đời.

Thánh Clara và Dòng Chị Em Clara Khó Nghèo

Mùa Chay năm 1212, Clara, thiếu nữ mười tám tuổi thuộc dòng dõi quý tộc Assisi, sau khi nghe Phanxicô giảng tại nhà thờ Thánh Giorgio, đã đến xin được sống theo lý tưởng của ngài. Đêm sau Chúa nhật Lễ Lá, Clara trốn khỏi nhà cha, đến Portiuncola, Phanxicô cắt tóc cho nàng, khoác lên nàng chiếc áo dòng, và nhận nàng vào đời sống khó nghèo, cầu nguyện và ẩn tu. Sau một thời gian tạm trú với các nữ tu Bênêđictô, Clara cùng em gái là Agnes và các thiếu nữ khác dọn về San Damiano, ngôi nhà nguyện do chính tay Phanxicô xây lại, thành tu viện đầu tiên của Dòng Chị Em Clara Khó Nghèo, Dòng Hai của gia đình Phanxicô. Với những người muốn sống tinh thần Phanxicô mà không thể rời bỏ gia đình, ngài còn đề ra Dòng Ba Sám Hối dành cho giáo dân.

Cuộc gặp Quốc vương al-Kamil

Lòng khao khát rao giảng Tin Mừng cho người Hồi giáo đưa Phanxicô đến Ai Cập năm 1219, giữa lúc Thập tự chinh lần thứ năm đang vây hãm Damietta. Ngài vượt biển từ Ancona, rồi một mình bước sang trại quân địch và được dẫn đến trước Quốc vương al-Kamil. Theo lời chứng của giám mục Jacques de Vitry, Quốc vương tiếp đón Phanxicô một cách lịch thiệp. Cuộc gặp không mang lại cuộc hoán cải nào, nhưng Quốc vương hứa sẽ đối xử nhân từ hơn với các tù nhân Kitô giáo. Phanxicô để lại một mẫu gương đối thoại giữa Kitô giáo và Hồi giáo. Trên đường về, ngài ghé thăm Đất Thánh, gieo mầm cho Tu viện Thánh Địa của các tu sĩ Phanxicô.

Hang đá Giáng sinh ở Greccio và Bài ca Tạo vật

Giáng sinh năm 1223, Phanxicô nảy ra ý tưởng cử hành lễ Giáng sinh “theo một cách mới”: dựng một hang đá sống tại Greccio, với máng cỏ, rơm, bò và lừa thật, để tái hiện cảnh Chúa Hài Đồng sinh ra trong khó nghèo ở Bêlem. Trong Thánh lễ nửa đêm, chính ngài, với tư cách phó tế, xướng bài Tin Mừng và giảng cho dân chúng. Từ Greccio, tục dựng hang đá Giáng sinh lan ra khắp Giáo hội.

Năm 1225, khi bệnh tật đã khiến ngài gần như mù lòa, Phanxicô trú tại một túp lều tranh trong vườn San Damiano, bên cạnh Thánh Clara và các chị em. Tại đây, ngài sáng tác “Bài ca Tạo vật”, còn gọi là “Bài ca Anh Mặt Trời”, ca ngợi Thiên Chúa qua muôn loài thụ tạo, một trong những tác phẩm đầu tiên của văn học Ý. Từ đây nảy sinh những câu chuyện về ngài giảng cho chim chóc và thuần hóa con sói dữ ở Gubbio; cần ghi nhận rằng chuyện sói Gubbio được kể trong tập “Hoa thiêng” (Fioretti), một tuyển tập truyền thuyết dân gian cuối thế kỷ XIV.

Thánh Phanxicô Assisi và Năm Dấu Thánh

Tháng 8 năm 1224, Phanxicô cùng ba anh em lên núi La Verna để giữ chay bốn mươi ngày dọn mình mừng lễ Tổng lãnh thiên thần Micae. Vào khoảng lễ Suy tôn Thánh Giá (14 tháng 9), trong lúc cầu nguyện, ngài được thị kiến một thiên thần seraphim chịu đóng đinh, và trên thân thể ngài xuất hiện những dấu tích hữu hình của Năm Vết Thương của Đấng Chịu Đóng Đinh trên hai bàn tay, hai bàn chân và cạnh sườn phải. Thầy Leo, bạn đồng hành của ngài, có mặt trong biến cố này. Phanxicô là người đầu tiên trong lịch sử Giáo hội được ghi nhận đã mang Năm Dấu Thánh.

Qua đời và tuyên thánh

Đầu năm 1226, Phanxicô soạn bản Di chúc, nhắc lại những nguyên tắc cốt lõi cho anh em: vâng phục tuyệt đối, giữ Quy luật “không chú giải”, nhất là về đức khó nghèo, và siêng năng lao động chân tay. Tháng 9, cảm thấy giờ ra đi đã gần, ngài xin được đưa từ nhà giám mục ở Assisi về Portiuncola. Chiều tối ngày 3 tháng 10 năm 1226, trong túp lều nhỏ bên cạnh nhà nguyện, sau khi xin nghe đọc cuộc Thương Khó theo Thánh Gioan và tự mình xướng lên Thánh vịnh 142, đến câu “xin đưa linh hồn con ra khỏi ngục tù”, Phanxicô trút hơi thở cuối cùng trên nền đất trần.

Hôm sau, ngày 4 tháng 10, thi hài ngài được rước trọng thể về thành phố, dừng lại ở San Damiano để Thánh Clara và các chị em kính viếng Năm Dấu Thánh, rồi an táng tạm tại nhà thờ Thánh Giorgio. Ngày 16 tháng 7 năm 1228, chỉ chưa đầy hai năm sau khi qua đời, Đức Grêgôriô IX, người bạn và là vị bảo trợ của Dòng khi còn là Hồng y Ugolino, đã tuyên thánh cho Phanxicô tại Assisi. Ngay hôm sau, Đức Giáo hoàng đặt viên đá đầu tiên xây Vương cung thánh đường kính Thánh Phanxicô, và ngày 25 tháng 5 năm 1230, hài cốt ngài được chuyển về an nghỉ dưới bàn thờ chính của Vương cung thánh đường dưới, với chu trình hai mươi tám bức bích họa kể cuộc đời ngài, theo truyền thống quy cho Giotto.

Di sản

Ngài và Thánh Catarina thành Siena là hai vị quan thầy của nước Ý. Năm 1979, Đức Gioan Phaolô II tôn vinh ngài làm quan thầy của các nhà sinh thái học, ghi nhận tình yêu thụ tạo và Bài ca Tạo vật của ngài. Ngài cũng được tôn kính như quan thầy của các loài vật. Lễ kính Thánh Phanxicô được cử hành trong toàn Giáo hội ngày 4 tháng 10, ở bậc lễ nhớ.

Dante Alighieri gọi ngài là “mặt trời đã mọc lên cho thế gian”. Thánh Bônaventura, trong tác phẩm “Hạnh các thánh Phanxicô” (Legenda Maior, khoảng 1260-1263), mô tả ngài như một “Kitô khác” (alter Christus). Lòng sùng kính Đức Trinh Nữ Maria cùng với lòng tôn kính đặc biệt dành cho Bí tích Thánh Thể cho thấy một vị thánh hoàn toàn thuộc về Giáo hội, canh tân Giáo hội từ bên trong bằng sự thánh thiện. Thế kỷ XIII là thời đại của các Dòng khất sĩ, và Phanxicô Assisi chính là khuôn mặt tiêu biểu nhất của thời đại ấy.