Thánh Gioan Thánh Giá (1542-1591)

Thánh Gioan Thánh Giá (tên khai sinh Juan de Yepes y Álvarez, 24 tháng 6 năm 1542 tại Fontiveros, Tây Ban Nha, mất 14 tháng 12 năm 1591 tại Úbeda) là linh mục, tu sĩ dòng Cát Minh, nhà thơ và nhà thần bí lớn của Tây Ban Nha thế kỷ XVI. Cùng với Thánh Têrêsa Avila, ngài đồng sáng lập dòng Cát Minh chân đất, phong trào cải cách đưa đời tu Cát Minh trở về với luật nguyên thủy khắc khổ. Các tác phẩm “Đêm tối của linh hồn”, “Bài ca thiêng liêng”, “Đường lên núi Cát Minh” và “Ngọn lửa tình yêu sống động” được xem là đỉnh cao của văn chương thần bí Kitô giáo và văn học Tây Ban Nha. Năm 1926, Đức Piô XI tôn phong ngài là Tiến sĩ Hội Thánh với danh hiệu “Tiến sĩ Thần bí”, quan thầy của các thi sĩ Tây Ban Nha, các nhà thần bí và các tâm hồn chiêm niệm.

Tuổi thơ nghèo khó và ơn gọi tu trì

Juan de Yepes y Álvarez là con út trong một gia đình thợ dệt lụa nghèo ở Fontiveros, gần thành phố Avila. Cha ngài, ông Gonzalo, xuất thân từ một gia đình có địa vị ở Toledo nhưng bị họ hàng từ mặt vì kết hôn với bà Catalina Álvarez, một cô gái mồ côi có thân phận thấp kém hơn nhiều. Ông Gonzalo qua đời khi Gioan mới lên ba tuổi, và người anh trai Luis cũng mất sớm vì suy dinh dưỡng trong cảnh túng thiếu. Bà Catalina đành đưa hai con còn lại lần lượt về Arévalo rồi Medina del Campo để kiếm kế sinh nhai.

Tại Medina, Gioan theo học trường dành cho trẻ mồ côi nghèo, rồi làm y tá chăm sóc người nghèo trong bệnh viện, đồng thời theo học trường của các tu sĩ Dòng Tên từ năm 1559 đến 1563, nơi cũng đào tạo Thánh Phanxicô Xaviê, vị thừa sai Tây Ban Nha cùng thời. Ngay từ tuổi trẻ, Gioan đã sống khổ hạnh nghiêm ngặt.

Năm 1563, ngài gia nhập dòng Cát Minh tại Medina, lấy tên dòng là Gioan Thánh Matthia, và được phép sống theo luật nguyên thủy chưa hề được nới lỏng. Ngài học triết học và thần học tại Đại học Salamanca rồi thụ phong linh mục năm 1567. Đang phân vân có nên chuyển sang dòng Cartusia nghiêm ngặt hơn, thì vào tháng 9 năm 1567, tại Medina, ngài gặp một nữ tu Cát Minh lớn hơn mình 27 tuổi: Têrêsa Avila.

Gặp gỡ Thánh Têrêsa Avila và công cuộc cải cách Cát Minh

Thánh Têrêsa Avila khi ấy đang khởi xướng công cuộc đưa đời tu Cát Minh trở về với luật nguyên thủy, sau nhiều thế kỷ bị nới lỏng. Bà thuyết phục Gioan khoan gia nhập dòng Cartusia mà ở lại giúp bà mở nhánh nam của phong trào cải cách, và vị linh mục trẻ đã nhận lời.

Ngày 28 tháng 11 năm 1568, tại Duruelo, một ngôi nhà nhỏ tồi tàn gần Avila, cộng đoàn đầu tiên của các tu sĩ Cát Minh cải cách ra đời với bốn thành viên, và từ đây Gioan mang tên Gioan Thánh Giá. Trong những năm tiếp theo, ngài lập thêm các cộng đoàn ở Mancera, Pastrana và Alcalá.

Năm 1572, theo lời mời của Thánh Têrêsa, ngài về Avila làm linh hướng và cha giải tội cho tu viện Nhập Thể, nơi có khoảng 130 nữ tu mà Têrêsa đang làm bề trên. Đây là những năm tháng cộng tác thiêng liêng sâu đậm giữa hai vị. Cũng trong thời gian ở Avila, sau một thị kiến về Chúa chịu nạn, ngài vẽ bức phác họa Chúa Kitô nhìn từ trên xuống, sau này truyền cảm hứng cho họa sĩ Salvador Dalí trong bức “Chúa Kitô của Thánh Gioan Thánh Giá” năm 1951.

Tù đày tại Toledo

Công cuộc cải cách vấp phải sự chống đối quyết liệt từ những tu sĩ Cát Minh muốn giữ nếp sống đã được nới lỏng. Năm 1576, tổng tu nghị của dòng họp tại Piacenza ra lệnh giải tán các nhà cải cách. Đêm mồng 2 tháng 12 năm 1577, một nhóm tu sĩ chống cải cách xông vào nhà ngài ở Avila, bắt cóc và giải ngài về tu viện chính của dòng ở Toledo. Ngài bị đưa ra xét xử với cáo buộc bất tuân lệnh bề trên, rồi bị giam trong một buồng chật hẹp chỉ khoảng ba mét dài và chưa đầy hai mét rộng.

Suốt khoảng chín tháng tù đày, ngài sống với khẩu phần bánh mì, nước lã và ít cá khô muối, hàng tuần bị điệu ra đánh đòn công khai trước cộng đoàn. Điều khiến ngài đau khổ nhất là bị cấm dâng thánh lễ và rước Mình Thánh Chúa. Chính trong cảnh tù đày ấy, ngài sáng tác phần lớn những vần thơ sau này trở thành kiệt tác, trong đó có 31 khổ đầu của “Bài ca thiêng liêng”, với giấy bút do một tu sĩ canh tù lén đưa cho. Giữa tháng 8 năm 1578, ngài trốn thoát qua một ô cửa sổ nhỏ rồi tìm nơi trú ẩn tại tu viện các nữ tu Cát Minh chân đất ở Toledo.

Những năm tháng cuối cùng

Sau khi bình phục, ngài tiếp tục dấn thân cho công cuộc cải cách: bề trên tu viện El Calvario ở Andalusia, rồi viện trưởng học viện Baeza từ năm 1579 đến 1582. Ngày 22 tháng 6 năm 1580, Đức Grêgoriô XIII ký sắc lệnh cho phép tách các tu sĩ Cát Minh chân đất thành một tỉnh dòng độc lập. Tại tổng tu nghị đầu tiên họp ở Alcalá ngày 3 tháng 3 năm 1581, Gioan được bầu làm Định chế viên, một trong những chức vụ lãnh đạo cao nhất; lúc này phong trào đã có 22 nhà, khoảng 300 tu sĩ và 200 nữ tu.

Năm 1582, ngài về Granada làm bề trên tu viện Los Mártires; cũng trong năm này, Thánh Têrêsa Avila qua đời. Năm 1585, ngài được bầu làm Giám tỉnh Andalusia và lập thêm bảy tu viện mới. Tháng 6 năm 1588, ngài được bầu làm cố vấn cho cha Nicolas Doria, Tổng đại diện dòng, rồi trở về Segovia làm bề trên tu viện.

Cuối đời, ngài bất đồng với cha Doria về đường hướng lãnh đạo dòng. Tháng 6 năm 1591, ngài bị cách mọi chức vụ, được cử về tu viện hẻo lánh La Peñuela và chỉ định đi truyền giáo ở Mexico. Tại La Peñuela, ngài lâm trọng bệnh, phải chuyển về tu viện Úbeda chữa trị và qua đời trong đêm 13 rạng 14 tháng 12 năm 1591, hưởng dương 49 tuổi, vì chứng ban đỏ, một bệnh nhiễm trùng da. Lời cuối cùng ngài thốt lên với các anh em đang đọc kinh Phụng vụ bên giường bệnh là: “Hôm nay tôi lên trời hát kinh Phụng vụ”. Thi hài ngài ban đầu an táng ở Úbeda, sau được chuyển về Segovia, và một phần thánh tích vẫn được tôn kính tại Úbeda cho đến ngày nay.

Giáo huấn thần bí của Thánh Gioan Thánh Giá

Toàn bộ thơ của ngài cộng lại chưa đầy 2.500 câu, cùng các bản văn xuôi phần lớn là chú giải cho chính những bài thơ ấy, tất cả được viết từ năm 1578 đến khi ngài qua đời và chỉ xuất bản lần đầu năm 1618. Bốn tác phẩm lớn nhất là “Đường lên núi Cát Minh”, “Đêm tối của linh hồn”, “Bài ca thiêng liêng” và “Ngọn lửa tình yêu sống động”.

“Bài ca thiêng liêng” mượn hình ảnh Diễm Ca trong Kinh Thánh để diễn tả cuộc tìm kiếm của linh hồn dành cho Chúa Kitô, từ khắc khoải đợi chờ đến sum họp trong niềm vui. “Đêm tối của linh hồn” diễn tả hành trình linh hồn vượt qua bóng tối của sự thanh luyện để đến chỗ hiệp nhất với Thiên Chúa. Theo phân tích của ngài, có hai đêm tối nối tiếp nhau: đêm tối của giác quan, khi linh hồn tập từ bỏ những bám víu vào thế gian, và đêm tối của tinh thần, khi chính Thiên Chúa can thiệp để thanh luyện những gốc rễ sâu kín của các nết xấu mà nỗ lực con người không thể tự nhổ bỏ. Trong đêm tối này, linh hồn cảm thấy như bị Thiên Chúa bỏ rơi, nhưng thực ra đang được Chúa Thánh Thần thanh luyện như ngọn lửa đốt sạch mọi ô uế, để chuẩn bị cho cuộc hôn phối thiêng liêng.

Đức Bênêđictô XVI, trong bài giáo lý dành riêng cho ngài, tóm lược điểm cốt lõi: mọi thụ tạo do Thiên Chúa dựng nên đều tốt, và qua thụ tạo con người có thể nhận ra dấu vết của Đấng Tạo Hóa; nhưng đức tin là nguồn duy nhất giúp con người nhận biết Thiên Chúa Ba Ngôi như Ngài là, vì mọi điều Thiên Chúa muốn thông truyền, Ngài đã nói trong Chúa Giêsu Kitô, Ngôi Lời nhập thể. Thanh luyện, theo Thánh Gioan Thánh Giá, không hệ tại việc loại bỏ vật chất, mà ở chỗ dứt bỏ mọi lệ thuộc vô trật tự vào thụ tạo, đặt Thiên Chúa làm trung tâm đời sống. Suy tư của ngài mang dấu ấn thần học kinh viện học được ở Salamanca, đặc biệt là Thánh Tôma Aquinô.

Một châm ngôn thường được gán cho ngài là: “Chiều tối của cuộc đời, bạn sẽ bị xét xử về tình yêu”. Luận án tiến sĩ thần học của Đức Gioan Phaolô II viết về thần học thần bí của ngài, và năm 1952 Bộ Giáo dục Tây Ban Nha tôn vinh ngài làm quan thầy các thi sĩ Tây Ban Nha.

Tuyên thánh và lễ kính

Ngài được Đức Clêmentê X phong chân phước năm 1675 và Đức Bênêđictô XIII tôn phong hiển thánh ngày 27 tháng 12 năm 1726, sau khi hoàn tất tiến trình phong thánh của Giáo hội. Năm 1926, Đức Piô XI tôn phong ngài là Tiến sĩ Hội Thánh, sau khi tham khảo ý kiến của thần học gia Garrigou-Lagrange tại Đại học Angelicum ở Rôma. Lễ kính ngài được đưa vào lịch phụng vụ chung năm 1738, ban đầu cử hành ngày 24 tháng 11 vì ngày ngài qua đời trùng với tuần bát nhật lễ Đức Mẹ Vô Nhiễm Nguyên Tội; năm 1969, Đức Phaolô VI dời lễ kính về đúng ngày ngài qua đời. Giáo hội mừng lễ kính Thánh Gioan Thánh Giá hằng năm vào ngày 14 tháng 12.