Thánh Cêcilia (tử đạo khoảng năm 230)

Thánh Cêcilia là một trong những trinh nữ tử đạo được tôn kính nhất của Giáo hội sơ khai, với lễ kính vào ngày 22 tháng 11 hằng năm. Tên ngài được xướng lên trong Kinh Nguyện Thánh Thể I, bên cạnh sáu phụ nữ thánh thiện khác ngoài Đức Trinh Nữ Maria, một vinh dự chỉ dành cho những chứng nhân có chỗ đứng đặc biệt trong ký ức phụng vụ của Giáo hội Rôma. Cùng với Thánh Maria Mađalêna, ngài thuộc số những phụ nữ đã để lại dấu ấn sâu đậm trong đời sống đức tin của Giáo hội. Ngày nay, khắp thế giới biết đến ngài như vị bổn mạng của âm nhạc và các nhạc sĩ.

Tuổi trẻ, lời khấn đồng trinh và cuộc hôn nhân ép buộc

Theo bản văn Passio Sanctae Caeciliae, ra đời vào khoảng giữa thế kỷ V, Cêcilia sinh ra trong một gia đình quý tộc Rôma và đã lãnh nhận đức tin Kitô giáo từ thuở thơ ấu. Ngay từ khi còn trẻ, nàng đã khấn giữ mình đồng trinh trọn đời vì Đức Kitô.

Tuy vậy, cha mẹ vẫn ép nàng kết hôn với Valerianô, một thanh niên quý tộc còn theo đạo ngoại. Đêm tân hôn, khi hai người lui vào phòng riêng, Cêcilia mới tiết lộ điều nàng ấp ủ bấy lâu: một thiên thần của Thiên Chúa canh giữ thân xác nàng, và Valerianô chớ xâm phạm lời khấn đồng trinh của nàng. Valerianô đòi được thấy thiên thần để tin. Cêcilia đáp rằng ông hãy đến cột mốc thứ ba trên đường Appia để gặp Giám mục Urbanô và lãnh nhận phép rửa tội, rồi ông sẽ được thấy.

Valerianô vâng lời ra đi. Sau khi chịu phép rửa tội, ông trở về và quả nhiên thấy thiên thần hiện diện bên Cêcilia, đội lên đầu hai người những triều thiên kết bằng hoa hồng và hoa huệ. Được ơn hoán cải lạ lùng, Valerianô chỉ xin một điều: cho em trai mình là Tiburtiô cũng được lãnh nhận đức tin. Tiburtiô đến, được nghe rao giảng và cũng chịu phép rửa tội.

Từ đó, hai anh em trở thành những Kitô hữu nhiệt thành, đem của cải bố thí cho người nghèo và âm thầm chôn cất thi hài các chứng nhân bị giết vì đức tin. Tổng trấn Turciô Almachiô phát hiện và cho bắt cả hai. Trước tòa, hai anh em cương quyết từ chối dâng lễ vật cho các thần ngoại giáo nên bị kết án tử hình. Viên sĩ quan Maximô, người được giao thi hành bản án, đã được ơn trở lại ngay khi chứng kiến đức tin của hai anh em và cùng chịu tử đạo với họ. Chính Cêcilia là người lo an táng ba vị tử đạo.

Cuộc tử đạo của Thánh Cêcilia

Sau khi chồng và em chồng chịu tử đạo, Cêcilia không hề chùn bước. Nàng tiếp tục công khai rao giảng Tin Mừng và đưa hàng trăm người trở lại đạo. Các quan của tổng trấn Almachiô liền bắt nàng về tra hỏi. Trước tòa án, nàng mạnh mẽ tuyên xưng đức tin vào Đức Kitô và khinh chê các ngẫu tượng, khiến quan tổng trấn nổi giận và kết án nàng phải chết ngạt trong phòng tắm nước nóng (calidarium) ngay trong chính ngôi nhà của mình.

Lửa được đốt suốt một ngày một đêm dưới sàn phòng tắm, hơi nóng bốc lên ngùn ngụt, thế nhưng Cêcilia vẫn bình an vô sự, không hề đổ một giọt mồ hôi, như đang ở trong nơi mát mẻ dễ chịu. Thấy mưu kế bất thành, Almachiô sai đao phủ đến chém đầu nàng ngay tại đó. Lưỡi gươm giáng xuống ba nhát mà đầu vẫn không lìa khỏi thân, chỉ còn dính lại bằng một mảnh da nơi cổ. Đao phủ hoảng sợ bỏ chạy, để nàng lại trong vũng máu.

Nàng còn sống thêm ba ngày. Trong thời gian ấy, các tín hữu lũ lượt đến thăm, còn nàng thì không ngừng cầu nguyện và rao giảng. Nàng phân phát hết của cải cho người nghèo và tha thiết xin Đức Urbanô thánh hiến ngôi nhà của mình thành nơi thờ phượng cho Giáo hội. Khi nàng trút hơi thở cuối cùng, chính Đức Urbanô đã an táng nàng trong hang toại đạo Callistô, kề bên hầm mộ các giáo hoàng Rôma thế kỷ III.

Lòng tôn kính từ thời Giáo hội sơ khai

Giáo hội đã tôn kính Thánh Cêcilia từ rất sớm. Tên ngài xuất hiện trong sách Tử đạo Giêrônimô từ thế kỷ IV, và lễ kính ngài được cử hành ít nhất từ năm 545. Cuối thế kỷ V, sách lễ Lêô đã ghi tới năm bản văn thánh lễ khác nhau kính ngài, chứng tỏ lòng sùng kính sâu đậm của Giáo hội Rôma thời ấy. Ngôi nhà thờ cổ ở khu Trastevere mang tên ngài được nhắc đến trong văn kiện Công đồng Rôma năm 499 với danh xưng “titulus sanctae Caeciliae”, cho thấy ngôi thánh đường đã hiện diện từ thế kỷ IV hoặc V.

Nhà khảo cổ học De Rossi, người đã dày công nghiên cứu các hang toại đạo Rôma, xác định ngôi mộ của thánh nữ nằm trong hang Callistô, ngay sát hầm các giáo hoàng, và cho rằng chính gia đình ngài, dòng họ Caecilia, là chủ sở hữu khu đất mà phần cổ nhất của hang toại đạo được xây dựng bên dưới, về sau dâng cúng cho Giáo hội.

Hài cốt và vương cung thánh đường ở Trastevere

Đầu thế kỷ IX, Đức Paschalis I (817-824) cho trùng tu ngôi nhà thờ ở Trastevere và muốn rước hài cốt thánh nữ về đây. Lúc đầu ngài tìm không thấy, tưởng rằng người Lombard đã đánh cắp. Nhưng trong một thị kiến, chính Thánh Cêcilia hiện ra, giục ngài tiếp tục tìm kiếm vì ngài đã ở rất gần ngôi mộ. Quả nhiên, hài cốt được tìm thấy trong hang toại đạo Praetextatus trên đường Appia, bọc trong gấm vàng quý giá, với những tấm vải thấm máu đặt dưới chân.

Năm 821, Đức Paschalis I long trọng rước hài cốt Thánh Cêcilia cùng với hài cốt của Valerianô, Tiburtiô, Maximô và hai Đức Giáo hoàng Urbanô, Luciô về đặt dưới bàn thờ chính của vương cung thánh đường mới xây. Ngài còn lập một đan viện bên cạnh và trao cho các đan sĩ nhiệm vụ hát kinh nhật tụng hằng ngày tại đây. Hậu cung nhà thờ vẫn còn lưu giữ bức khảm tuyệt đẹp từ thời Đức Paschalis I, trong đó Thánh Cêcilia được vẽ trong y phục lộng lẫy.

Năm 1599, trong cuộc đại trùng tu dưới thời Hồng y Sfondrati, bàn thờ chính được mở ra và các thạch quan vẫn còn nguyên. Người ta kể rằng thân thể thánh nữ được tìm thấy nguyên vẹn lạ lùng, mặc y phục trắng, với vết thương còn in trên cổ. Nhà điêu khắc Stefano Maderno, người được chứng kiến tận mắt cuộc khai quật, đã tạc một pho tượng cẩm thạch tái hiện đúng tư thế của thi thể: nằm nghiêng bên phải, hai tay bị trói, khuôn mặt úp xuống đất, vết chém hằn rõ trên cổ. Pho tượng ngày nay vẫn đặt dưới bàn thờ chính và được xem là một kiệt tác nghệ thuật.

Vì sao Thánh Cêcilia là bổn mạng của âm nhạc

Mối liên hệ giữa Thánh Cêcilia và âm nhạc bắt nguồn từ một câu trong điệp ca lễ kính ngài: “cantantibus organis, illa in corde suo soli Domino decantabat”, nghĩa là trong khi nhạc khí trỗi vang trong tiệc cưới, nàng chỉ hát trong lòng một mình cho Chúa. Đó là hình ảnh nàng cầu nguyện thầm lặng giữa tiếng nhạc ồn ào của lễ cưới, một lời chứng về tâm hồn hoàn toàn hướng về Thiên Chúa.

Từ thế kỷ XIV và XV, các bài tán tụng và tranh vẽ bắt đầu hiểu câu ấy như thể chính nàng là người chơi đàn organ, và cây đàn organ trở thành thuộc tính quen thuộc của ngài trong nghệ thuật. Nổi tiếng nhất là bức “Sự ngây ngất của Thánh Cêcilia” do Raphael vẽ, hiện lưu giữ tại Bologna. Khi Học viện Âm nhạc được thành lập tại Rôma năm 1584, các nhạc sĩ đã chọn ngài làm bổn mạng, và từ đó việc tôn kính ngài như bổn mạng của nhạc thánh lan rộng khắp nơi.

Ngày lễ kính ngài, 22 tháng 11, cũng trở thành ngày hội của giới âm nhạc. Từ năm 1683, các nhạc sĩ Anh tổ chức lễ hội âm nhạc thường niên mừng ngày Thánh Cêcilia: Henry Purcell phổ nhạc bài thơ tụng ca ngài, John Dryden viết hai bài thơ nổi tiếng “A Song for St Cecilia’s Day” (1687) và “Alexander’s Feast”, và về sau Georg Friedrich Handel cũng phổ nhạc cả hai tác phẩm ấy. Nhà văn Geoffrey Chaucer, trong “Chuyện kể của nữ tu thứ hai” thuộc tập Canterbury Tales, cũng đã đưa hình ảnh nàng hát thầm trong lòng giữa tiếng đàn vào văn chương.

Niên đại tử đạo và cái nhìn của sử học hiện đại

Truyền thuyết đặt cuộc tử đạo của Thánh Cêcilia dưới nhiều triều hoàng đế khác nhau. Venantius Fortunatus và một số nguồn cổ cho rằng ngài tử đạo thời Marcô Aurêliô, khoảng năm 177. Giả thuyết được nhiều người biết đến nhất đặt biến cố vào thời Alêxanđrô Sêvêrô, khoảng năm 229-230. Cũng có ý kiến cho rằng ngài tử đạo thời Đêciô hoặc thời Điôclêtianô.

Nhà khảo cổ học De Rossi, dựa trên vị trí ngôi mộ trong hang Callistô kề sát hầm các giáo hoàng, cho rằng khung thời gian từ cuối thế kỷ II đến giữa thế kỷ III là điều chắc chắn nhất mà các chứng cứ cho phép. Các nhà nghiên cứu hiện đại cũng thống nhất rằng bản văn Passio Sanctae Caeciliae thế kỷ V là một truyện đạo đức được thêu dệt, viết ra để tôn vinh thánh nữ chứ không phải một biên bản lịch sử đáng tin cậy từng chi tiết. Tuy nhiên, điều đó không phủ nhận cốt lõi lịch sử. Sự hiện hữu và cuộc tử đạo của Thánh Cêcilia là một sự kiện có thật, được chứng thực bởi việc tôn kính liên tục từ thế kỷ IV, ngôi mộ trong hang toại đạo Callistô và ngôi thánh đường cổ mang tên ngài ở Trastevere. Như các thánh tử đạo Việt Nam và bao chứng nhân khác trong lịch sử Giáo hội, điều còn lại và có giá trị nhất nơi Thánh Cêcilia chính là chứng tá đức tin: một đời sống hoàn toàn thuộc về Đức Kitô, đến mức sẵn sàng hiến dâng cả mạng sống mình.