Giải phóng: Xuất Hành

Nếu Sáng Thế kể về khởi đầu, thì Xuất Hành kể về một cuộc ra đi: dân Thiên Chúa thoát ách nô lệ Ai Cập. Đó là biến cố rèn nên căn tính dân Do Thái, biến cố họ ngoảnh lại suốt 3.500 năm như bước ngoặt quyết định của lịch sử mình.

Giải phóng khỏi ách nô lệ nào?

Thật soi sáng khi đối chiếu cách nhà thần học Do Thái hay Kitô giáo chính thống nhìn biến cố này với cách các nhà thần học tự do nhìn nó. Với người theo chủ nghĩa hiện đại, mọi phép lạ trong cuộc xuất hành, như mười tai ương hay việc rẽ Biển Đỏ, chỉ là cách dân Do Thái hồi tưởng diễn giải lịch sử, chứ không phải chính sự kiện lịch sử: họ đọc đức tin chủ quan hiện tại ngược vào quá khứ khách quan.

Cách nhìn này tự đánh bại mình: nó chẳng dành cho Thiên Chúa vinh quang gì đáng kể, không phép lạ, cũng không có việc Ngài chọn dân Do Thái. Nếu “dân được chọn” chỉ là diễn giải của người Do Thái chứ không phải chọn lựa của Thiên Chúa, thì đó mới thật là kiêu căng. Chính ý niệm siêu nhiên mới là ý niệm khiêm tốn duy nhất.

Cùng tranh luận ấy chạm đến “thần học giải phóng” đương thời: điều căn bản nhất Thiên Chúa đang làm hôm nay là gì? Câu trả lời tự do cho rằng Ngài linh hứng các nhà lãnh đạo chính trị giải phóng các dân bị áp bức, như Môsê giải phóng dân Do Thái: tự do chính trị và thịnh vượng mới là điều quan trọng nhất, còn manna trời chỉ là huyền thoại tượng trưng. Câu trả lời chính thống của cả Do Thái giáo lẫn Kitô giáo thì khác: Thiên Chúa đang ban manna trời của ơn thánh, vì con người có thể giải phóng con người khỏi ách nô lệ của con người, nhưng chỉ Thiên Chúa mới giải phóng con người khỏi ách nô lệ sâu hơn là tội lỗi. Chính đức tin của Môsê, chứ không phải mưu lược chính trị, đã mở cửa cho phép lạ giải phóng của Thiên Chúa.

Biểu tượng trong câu chuyện Xuất Hành

Tuy nhiên, trong Xuất Hành có biểu tượng. Các nhà thần học Công giáo từ thời các Giáo phụ đã thấy nơi các biến cố lịch sử theo nghĩa đen của cuộc xuất hành còn có một dụ ngôn: Đức Kitô, Môsê Mới, giải phóng dân Ngài là Hội Thánh, Israel Mới, khỏi ách nô lệ thiêng liêng của tội lỗi và khỏi quyền lực thế gian (Ai Cập tượng trưng), đang dưới quyền Satan (Pharaô tượng trưng), qua biển (sự chết) và hoang địa (luyện ngục) đến đất hứa (Thiên Đàng). Cách đọc biểu tượng này về các yếu tố trong câu chuyện xuất hành không thay thế nghĩa đen lịch sử, mà giả thiết nó.

Đáng tiếc, lối suy nghĩ hai tầng này gần như biến mất khỏi ý thức hiện đại: ngày nay chỉ còn hoặc nghĩa đen hoặc biểu tượng. Thánh Tôma Aquinô giải thích: “Tác giả của Sách Thánh là Thiên Chúa, Đấng có quyền dùng không chỉ lời nói mà chính sự vật để biểu đạt ý nghĩa… nghĩa thiêng liêng dựa trên nghĩa đen và giả thiết nghĩa đen”. Vì Thiên Chúa viết lịch sử như con người viết chữ, các biến cố lịch sử có thể là dấu chỉ của những chân lý khác.

Lối đọc này có gốc trong Kinh Thánh: Thánh Phaolô xem cuộc xuất hành là biểu tượng của bí tích Rửa Tội, và lễ Vượt Qua là biểu tượng của Đức Kitô. Dù phụng vụ gọi Đức Kitô là Chiên Vượt Qua, nhiều người Công giáo không nối kết được vì không quen suy nghĩ theo lối biểu tượng về các biến cố lịch sử có thật.

Luật: cốt lõi chính là tình yêu

Việc ban luật trong Xuất Hành quan trọng ngang với chính cuộc xuất hành. Luật là trung tâm của Do Thái giáo, tôn giáo coi sống đúng còn trung tâm hơn tin đúng. Bản văn ghi công Thiên Chúa đã ban Mười Điều Răn; chính bàn tay Ngài đã khắc chúng trên bia đá của Môsê.

Ta có thể phân biệt bốn tầng của luật. Ngoài cùng là luật dân sự điều chỉnh đời sống xã hội; thứ hai là luật phụng vụ, nghi lễ thờ phượng (hai tầng này triển khai trong sách Lêvi). Thứ ba là luật luân lý, Mười Điều Răn: khác với luật dân sự và nghi lễ riêng của Do Thái, các điều răn dành cho mọi người, mọi xã hội, mọi thời. Vì thế, dù Kitô hữu không còn bị ràng buộc bởi luật nghi lễ hay dân sự Do Thái, ta vẫn ở dưới Mười Điều Răn theo một nghĩa, dù được giải thoát theo hai nghĩa khác.

Ta ở dưới chúng ở chỗ chúng diễn tả đòi hỏi bất biến của Thiên Chúa cho đời sống con người. Nhưng ta được giải thoát khỏi lời nguyền của luật nhờ cái chết đền tội của Đức Kitô, và dần được giải thoát khỏi bất lực tuân giữ nó nhờ Chúa Thánh Thần. Chúa Con công chính hóa ta, Chúa Thánh Thần thánh hóa ta: đó là hai tương quan mới với luật.

Tầng thứ tư, sâu nhất của luật, là tình yêu (xem Đệ Nhị Luật 6:4-5, lời kinh quen thuộc nhất của Do Thái, và Mátthêu 22:35-40). Kitô giáo không phát minh ra ý tưởng “yêu thương là chu toàn lề luật”. Luật yêu thương của Đức Kitô không mới mà cũ; chính Ngài nói vậy. Nhiều Kitô hữu lầm tưởng Do Thái giáo là tôn giáo của luật chứ không phải tình yêu. Không phải thế: Đức Kitô chỉ kiện toàn điều vốn đã là cốt lõi của Do Thái giáo. Người Do Thái tốt lành yêu mến luật, vì luật diễn tả thánh ý Thiên Chúa: ta yêu Thiên Chúa qua luật. Luật và tình yêu không phải kẻ thù mà là đồng minh.

Môsê: hình bóng trọn vẹn nhất của Đức Kitô

Xuất Hành xoay quanh Môsê, vị tiên tri vĩ đại nhất của Do Thái, người đã đàm đạo với Thiên Chúa mặt giáp mặt mà vẫn sống. Ý nghĩa sâu nhất của ông vượt khỏi Do Thái giáo: Môsê tượng trưng và báo trước Đức Kitô với hàng loạt điểm song song: cả hai thoát âm mưu sát hại lúc thơ ấu, ăn chay bốn mươi ngày, chế ngự biển cả, nuôi đám đông, tỏ rạng vinh quang Thiên Chúa trên dung nhan, ban luật từ trên núi, lập lễ tưởng niệm, cứu dân bằng lời chuyển cầu, thi hành chức vụ tiên tri, tư tế và vương đế, và đưa dân mình từ nô lệ đến tự do, đến Đất Hứa. Môsê là tiền ảnh trọn vẹn nhất của Đức Kitô trong Kinh Thánh.

Thiên Chúa mặc khải danh xưng của chính Ngài

Xuất Hành chứa có lẽ câu sâu sắc nhất Kinh Thánh: câu mặc khải bản tính Thiên Chúa trong chính danh Ngài. Với người xưa, tên mặc khải bản tính của bạn. Xuất Hành 3:14 là lần duy nhất Thiên Chúa mặc khải chính danh yếu tính của Ngài, khi Ngài nói với Môsê từ bụi gai cháy; mọi tên gọi khác đều là tên ta đặt cho Ngài hay chỉ tương quan của Ngài với ta.

Danh thần linh đơn giản là “TA LÀ”, hay “TA LÀ ĐẤNG TA LÀ”. Đó là danh Chúa Giêsu đã nhận lấy cho mình trong Gioan 8:58, tuyên xưng thiên tính rõ ràng không khoan nhượng. Không người Do Thái nào dám phát âm danh này; nó chỉ được viết bằng phụ âm, bỏ nguyên âm, nên gọi là Tetragrammaton thánh thiêng: JHWH.

Không ai dám nói danh ấy vì, khác mọi tên khác, bạn không thể nói nó mà không xưng mình mang nó: bạn có thể nói “Gioan” ở ngôi hai ngôi ba, nhưng “Ta” thì chỉ ở ngôi nhất. Thiên Chúa nhờ đó khẳng định hữu thể duy nhất, bất khả thông của Ngài: Ngài không phải đối tượng mà là chủ thể. Đó là lý do “bà” là biểu tượng sai về Ngài còn “ông” là biểu tượng đúng: như C. S. Lewis nói, “chính Thiên Chúa đã dạy ta cách nói về Ngài”.

Dựa theo: Peter Kreeft, You Can Understand the Bible, Ignatius Press, 2005.