Từ chinh phục đến hỗn loạn: Giôsuê và Thủ Lãnh

Không giống bất kỳ kinh sách nào khác trên thế giới, Kinh Thánh về cốt lõi là lịch sử. Dù xen lẫn những đoạn giảng dạy, thánh ca, thơ ca, ngôn sứ, dụ ngôn hay luật lệ, sợi chỉ xuyên suốt hợp nhất toàn bộ Kinh Thánh vẫn là một “câu chuyện”: câu chuyện của lịch sử, bắt đầu từ khởi nguyên của thời gian trong sách Sáng Thế và kéo dài đến tận cùng của thời gian trong sách Khải Huyền. Chúng ta hôm nay vẫn đang ở trong cùng một câu chuyện ấy. Lịch sử là câu chuyện của con người, nhưng cũng là “His-story”, câu chuyện của Thiên Chúa. Ngài mạc khải chính Ngài và sự khôn ngoan của Ngài không chỉ qua lời Kinh Thánh, mà còn qua các biến cố lịch sử. Vì thế, các nguyên tắc và bài học đúng trong những thời kỳ đã qua, được ghi lại trong các sách lịch sử Cựu Ước như Giôsuê và Thủ Lãnh, vẫn đúng như nhau hôm nay. “Lịch sử thánh” không có nghĩa là kém thực tế hơn lịch sử đời thường, mà là lịch sử được nhìn từ hai phía: phía thần linh cũng như phía nhân loại.

Sách Giôsuê: lời kêu gọi chiến đấu thiêng liêng

Sách Giôsuê vừa là kết thúc của một câu chuyện, vừa là khởi đầu của một câu chuyện khác. Đó là kết thúc có hậu cho bản trường ca dài về việc Israel được giải thoát khỏi Ai Cập và ách nô lệ, là sự ứng nghiệm lời hứa Thiên Chúa đã ban cho Abraham: “đất hứa”. Đồng thời, đó cũng là khởi đầu của câu chuyện gian khổ về cuộc chinh phục miền đất ấy. Đây là một cuốn sách đầy chiến tranh, khiến nhiều người thời nay khó chịu: Đức Vua Hòa Bình đã đến, và Thiên Chúa không còn truyền cho dân Ngài đánh những trận chiến đẫm máu như xưa. Đúng, nhưng chúng ta ngày nay vẫn đang ở trong chiến tranh như xưa. Cuộc chiến thiêng liêng sẽ không chấm dứt cho đến tận cùng, và nó thực như chiến tranh bằng xương bằng thịt. Rốt cuộc, ai đáng sợ hơn: người Canaan hay các ma quỷ mà họ thờ lạy? Những trận chiến sinh tử trong Cựu Ước là hình ảnh thích hợp cho cuộc chiến thiêng liêng cũng sinh tử không kém trong Tân Ước.

Chiến lược thành công đơn giản của dân Thiên Chúa trong sách Giôsuê vẫn là bài học xưa: “tin tưởng và vâng lời”. Thiên Chúa không bao giờ tùy hứng; Ngài luôn có những lý do tốt lành, chỉ có điều chúng xem ra tùy hứng đối với chúng ta vì chúng tốt hơn của chúng ta quá nhiều.

Giôsuê là Môsê mới: sách truy nguyên đời ông từ lúc bắt đầu lãnh đạo công khai, kế thừa từ Môsê, cho đến bài diễn từ từ biệt và cái chết của ông, rất giống bài diễn từ từ biệt và cái chết của Môsê ở cuối sách Đệ Nhị Luật. Nhưng chẳng phải chính Đức Giêsu mới là Môsê mới sao? Đúng vậy. Và trong tiếng Hípri, tên Giêsu được viết là Yeshua, tức là Giôsuê. Chính Môsê đã đặt tên ấy cho ông (Ds 13,16), đổi tên cũ Hôsêa, nghĩa là “cứu độ”, thành Yêhôsua (Giôsuê), nghĩa là “Đức Chúa là ơn cứu độ”. Truyền thống Hội Thánh từ lâu đã nhìn Giôsuê như hình ảnh tiên báo Đức Kitô: tên Giêsu trong tiếng Hípri, Yeshua, chính là Giôsuê; cả hai đều là Môsê mới; cả hai đều là vị chỉ huy dân Thiên Chúa và là Đấng chiến thắng kẻ thù của Thiên Chúa; cả hai đều dẫn dân đi qua dòng nước của sự chết (sông Giođan tượng trưng cho nước bí tích Rửa Tội, xem Rm 6,4); cả hai đều làm điều Môsê không làm được là đưa dân vào đất hứa (hình ảnh của Nước Trời); và việc chia đất cho mười hai chi tộc tiên báo sự mở rộng Hội Thánh của Đức Kitô ra khắp thế giới qua mười hai tông đồ. Nhưng Đấng được tượng trưng luôn lớn hơn hình ảnh tượng trưng. Đức Kitô, Giôsuê mới, đã làm điều Giôsuê cũ không làm được: cứu dân Ngài mãi mãi chứ không chỉ một thời, và cứu khỏi thất bại thiêng liêng (tội lỗi) chứ không chỉ thất bại quân sự.

Hai đoạn nổi bật hơn cả trong sách: đoạn thứ nhất, một nhân vật từ trời hiện ra, được gọi là “vị chỉ huy đạo binh của Chúa” (5,13-15); một số nhà chú giải cho rằng đây không chỉ là tổng lãnh thiên thần Micae, mà chính là Đức Kitô hiện ra trước khi nhập thể. Đoạn quan trọng nhất (24,15) là lời Giôsuê kêu gọi toàn dân thực hiện sự chọn lựa vĩ đại nhất mà mỗi cá nhân và mỗi xã hội phải thực hiện trong đời mình: “Phần tôi và gia đình tôi, chúng tôi sẽ thờ phượng Đức Chúa.” Đó là tiếng vọng hoàn hảo của Đnl 30,15-19, nơi Môsê đặt trước chúng ta cùng một sự chọn lựa. Tất cả chiến tranh trong sách Giôsuê rốt cuộc quy về một lời khôn ngoan của Môsê: “Hãy chọn sự sống”.

Sách Thủ Lãnh: thất bại lặp đi lặp lại và ơn giải thoát lặp đi lặp lại

Trong khoảng bốn thế kỷ giữa cái chết của Giôsuê và thời các vua, Israel được cai trị bởi một loạt mười bảy vị thủ lãnh. Họ không chỉ là quan tòa theo nghĩa hiện đại, mà còn là nhà cai trị chính trị và lãnh đạo quân sự. Hầu hết là chiến binh (như Samsôn và Ghêđêôn), một vị là tư tế (Hêli), một vị là ngôn sứ (Samuel). Ngôn sứ, tư tế và vua là ba chức vụ quan trọng nhất Thiên Chúa đã đặt cho dân Ngài, và cả ba đều hướng về Đức Kitô, Đấng là ngôn sứ tối cao (chính Lời Thiên Chúa), tư tế (Đấng trung gian và Đấng Cứu Độ) và vua (Vua cai trị toàn vũ trụ). Trong tiếng Hípri, từ “thủ lãnh”, shophet, cũng có nghĩa là “đấng cứu” hay “đấng giải thoát”, giống như tên “Giêsu”.

Nếu Giôsuê là sách của những thành công lặp đi lặp lại, thì Thủ Lãnh là sách của những thất bại lặp đi lặp lại. Sau khi Giôsuê và thế hệ đã cùng ông chinh phục đất hứa qua đời, “một thế hệ khác nổi lên, không biết Đức Chúa” (Tl 2,10). Sách ghi lại bảy chu kỳ bất trung rồi ăn năn, bội tín rồi trở về trung tín với Thiên Chúa. Lần này qua lần khác, Israel thỏa hiệp và thờ các thần của dân Canaan bản địa, cũng như chúng ta, Israel mới, thờ các thần của xã hội mình (chủ nghĩa tiêu thụ, quyền kiểm soát, tiện nghi, quyền lực, danh vọng, khoái lạc). Lần này qua lần khác, sự mất sức mạnh thiêng liêng bên trong dẫn đến mất sức mạnh vật chất bên ngoài; họ bị đánh bại và bị áp bức. Thỏa hiệp luôn dẫn đến hỗn loạn. Rồi họ ăn năn, và Thiên Chúa mỗi lần lại cho trỗi dậy một vị thủ lãnh mới để giải thoát họ. Không sự dại dột nào của loài người có thể làm cạn kiệt lòng kiên nhẫn của Thiên Chúa. Nhưng mỗi vị thủ lãnh mới lại khác nhau: sự đơn điệu trong tội lỗi của Israel (và của chúng ta) tương phản với sự sáng tạo độc đáo trong các cách Thiên Chúa giải thoát: Samsôn, Ghêđêôn, Samuel.

Than ôi, vừa được giải thoát, sự thịnh vượng lại dẫn đến kiêu ngạo và bất tuân, và chu kỳ vô tận lặp lại. Câu cuối cùng của sách tóm tắt tất cả và vạch rõ căn nguyên bệnh tật của Israel: “Hồi ấy… ai thấy điều gì phải thì cứ làm” (Tl 21,25). Cuốn sách xưa này liên quan đến chúng ta đến mức nào? Mức độ liên quan của nó tỉ lệ thuận chính xác với việc chúng ta ít sợ hãi ra sao trước cảnh “ai thấy điều gì phải thì cứ làm”. Điều ấy nghe với chúng ta như công thức của thảm họa hay của sự trưởng thành, lành mạnh và toàn vẹn tinh thần? Chẳng phải đó chính là lời khuyên cơ bản của gần như mọi “nhà hiền triết” tâm lý ngày nay sao? Điều ngược lại không hợp thời ấy được tóm gọn đơn giản trong Cn 3,5-7: “Hãy hết lòng tin tưởng vào Đức Chúa, chớ hề cậy dựa vào hiểu biết của con… Đừng cho mình là khôn ngoan, hãy kính sợ Đức Chúa và tránh xa sự dữ.” Chỉ có hai con đường ấy, không có con đường thứ ba.

Dựa theo: Peter Kreeft, You Can Understand the Bible, Ignatius Press, 2005.