Gióp: đối diện đau khổ và gặp gỡ Thiên Chúa

Sách Gióp được xem là một trong những tác phẩm vĩ đại nhất từng được viết ra: đáng sợ, đẹp đẽ, ám ảnh, huyền nhiệm, dịu dàng mà mạnh mẽ như búa tạ, nhưng chỉ khi ta đọc nó bằng sự đồng cảm và cởi mở. Dù sâu thẳm huyền nhiệm, bài học chính của sách lại rất rõ ràng, nằm ngay trong những lời Thiên Chúa phán với Gióp ở cuối sách: nếu vấn đề của Gióp là vấn đề sự dữ, thì câu trả lời là chúng ta không biết câu trả lời.

Vấn đề sự dữ, đau khổ và bất công trong một thế giới do Thiên Chúa toàn năng và chí công cai quản, là vấn đề tăm tối nhất của đời người. Sách Gióp không cho ta lời giải gọn gàng hay công thức triết học, mà chỉ một mầu nhiệm vô biên. Chính Thiên Chúa, chứ không phải một ý tưởng về Thiên Chúa, là câu trả lời của Gióp: một Thiên Chúa không phải như ông bác hiền lành mà như một trận động đất. Nhờ chương mở đầu, độc giả được chia sẻ quan điểm của Thiên Chúa, còn Gióp thì không, nên có một sự châm biếm liên tục: Thiên Chúa dường như bị đưa ra xét xử, nhưng thực ra Gióp mới là người bị xét xử; Gióp dường như chất vấn Thiên Chúa, nhưng thực ra Thiên Chúa đang chất vấn Gióp.

Năm tầng ý nghĩa

Sách Gióp có nhiều lớp; có thể kể năm lớp như sau. Thứ nhất là vấn đề sự dữ: làm sao Thiên Chúa tốt lành lại để điều xấu xảy đến với người tốt? Ba người bạn giải thích đơn giản: Gióp không phải “người tốt”. Họ chọn nghi ngờ Gióp thay vì nghi ngờ Thiên Chúa. Hợp lý nhưng sai, vì chính Thiên Chúa đã gọi Gióp là người ngay chính, kính sợ Ngài và tránh xa điều ác.

Thứ hai là xung đột giữa đức tin và kinh nghiệm. Đức tin bảo Gióp chờ đợi phần thưởng công chính; kinh nghiệm cho ông thấy đau khổ vô cớ. Lòng trung tín của Thiên Chúa là một trong những thuộc tính lớn nhất của Ngài trong Cựu Ước, vậy mà kinh nghiệm của Gióp dường như chứng minh Ngài không đáng tin. Thực ra Gióp mới là người bị thử thách, và ông đã chứng tỏ mình đáng tin: Thiên Chúa không để ai bị thử thách quá sức chịu đựng (x. 1 Cr 10,13).

Thứ ba là vấn đề ý nghĩa đời sống, trong câu Gióp hỏi Chúa: “Sao Chúa lại đem con ra khỏi lòng mẹ?” (G 10,18). Đây không phải suy tư lạnh lùng của triết gia mà là tiếng kêu của kẻ đau khổ, như đứa trẻ mặt đẫm nước mắt ngước nhìn người cha dường như đã làm mình thất vọng.

Thứ tư là vấn đề căn tính. Khi ba người bạn đến, thoạt đầu họ không nhận ra Gióp (x. G 2,12), vì ông ngồi trên đống tro, mình đầy ung nhọt. Đây chính là Gióp ngày nào ngồi nơi cổng thành, mẫu mực của sự công chính được thưởng công. Ông đã mất căn tính sao? Ngược lại: đau khổ mang đến cho ông căn tính sâu xa nhất, như những nhát đục của nhà điêu khắc tạc nên pho tượng.

Thứ năm, sâu xa nhất, là vấn đề Thiên Chúa. Không ai trong Kinh Thánh phủ nhận Thiên Chúa hiện hữu, nhưng mục đích, tính cách và sự đáng tin cậy của Ngài là mầu nhiệm xuyên suốt sách Gióp. Câu hỏi không phải là Thiên Chúa tự thân là gì, mà là Ngài là ai đối với tôi, đối với Gióp. Đây là chìa khóa giải mọi vấn đề còn lại, vì chính Ngài ban cho Gióp căn tính, mục đích và lời giải đáp.

Lý lẽ tưởng như không thể bác của ba người bạn

Ba người bạn của Gióp không phải kẻ ngốc, và đừng bỏ qua các bài diễn văn của họ, vì lập luận của họ rất mạnh. Gộp lại, nó gồm năm bước: Thiên Chúa toàn thiện, toàn năng, cai quản thế giới với sự công chính hoàn hảo; công chính nghĩa là thưởng người lành phạt kẻ dữ; phần thưởng có dạng hạnh phúc, hình phạt có dạng khốn khổ; Gióp đang rất khốn khổ; vậy Gióp hẳn rất gian ác. Họ trình bày bằng thơ ca đầy sức mạnh, nhưng cốt lõi là thế, và Gióp không trả lời nổi.

Được thấy Thiên Chúa

Lời giải sách gợi ý: lòng tốt và sự công chính của Thiên Chúa huyền nhiệm hơn ta tưởng; phúc lành của ta cũng vậy, phúc dài lâu được mua bằng khốn khổ ngắn hạn, vì đau khổ sinh khôn ngoan, khôn ngoan là cốt lõi của phúc lành. Điều Gióp thêm vào: cốt lõi của hạnh phúc ấy chính là được thấy mặt Thiên Chúa, Đấng ông xin gặp mặt đối mặt dù phải chết (x. G 13,15). Người Do Thái tin không ai thấy mặt Chúa mà còn sống, nên đoạn kết đầy kịch tính: Chúa cho Gióp thấy mặt Ngài, ông không những sống sót mà còn mãn nguyện: “Trước đây tai con nghe biết về Ngài, nay mắt con đã thấy Ngài” (G 42,5).

Vì sao Gióp mãn nguyện dù Chúa không trả lời câu hỏi nào của ông? Vì ông nhận được câu trả lời duy nhất thỏa mãn được con người nôn nóng như ông: thay vì những câu trả lời, ông nhận chính Đấng Trả Lời; thay vì lời nói, chính Ngôi Lời. Như thánh Tôma Aquinô khi được hỏi muốn phần thưởng gì, đã đáp: “Con chỉ muốn một mình Chúa.”

Vì sao Thiên Chúa để ông chờ đợi

Vì sao Thiên Chúa để Gióp chờ đợi suốt ba mươi bảy chương? Vì Ngài là Đấng Tìm Kiếm chứ không phải đấng bị tìm thấy, là Chủ Thể chứ không phải đối tượng, là Đấng Chất Vấn chứ không phải người trả lời. Một vị thần hiện ra theo yêu cầu chỉ là cỗ máy nhả đáp án khi bấm đúng nút. Khi hiện ra, điều đầu tiên Chúa nói là: “Giờ đến lượt Ta hỏi.” Như Chúa Giêsu thường “trả lời” chính người hỏi thay vì câu hỏi, đảo ngược vai trò. Gióp học được: không phải ông đang hỏi Chúa “ý nghĩa của Ngài là gì”, mà chính Thiên Chúa đang hỏi ông “ý nghĩa của ngươi là gì” qua các biến cố đời ông. Với ta cũng thế: mỗi khi tự hỏi “đời tôi có ý nghĩa gì”, chính là Thiên Chúa đang hỏi ta, và ta trả lời bằng việc làm, lựa chọn, cách đáp lại đau khổ.

Thiên Chúa để Gióp đau khổ vì ai? Không phải vì Satan, kẻ chỉ là công cụ như mũi khoan của nha sĩ; cũng không phải vì chính Thiên Chúa, như thể Ngài cần làm thí nghiệm. Mà vì chính Gióp, vì tình yêu Chúa dành cho ông: đau khổ đã khoét trong ông một khoảng trống lớn để Chúa ngự vào, khoảng trống vô nghĩa cho đến khi Ngài đến lấp đầy, như ổ khóa vô nghĩa cho đến khi chìa khóa tra vào.

Nói đúng mà không chân thật, và ngược lại

Còn nghịch lý ở G 42,7: Gióp đã thốt “những lời cuồng dại” thách thức Chúa, đầy sai lầm, vậy mà được khen là “nói đúng” về Ngài; còn ba người bạn chỉ nói lời đạo đức chuẩn mực lại bị chê “sai”. Ba bạn nói điều đúng nhưng không chân thật; Gióp nói điều không đúng nhưng chân thật. Với họ, Thiên Chúa là đối tượng vắng mặt, dửng dưng; với Gióp, Ngài là ngôi vị hiện diện, dấn thân. Họ có mối “thư từ” lịch sự với Chúa; Gióp có “cuộc hôn nhân” bão tố với Ngài, có cãi vã nhưng không ly dị. Khác biệt lớn nhất: họ chỉ nói về Thiên Chúa, còn Gióp nói với Thiên Chúa. Cầu nguyện là thần học chính xác nhất, vì Thiên Chúa là Đấng Hiện Hữu chứ không phải một “cái đó”: Ngài chỉ có thể được thưa chuyện.

Gióp là hình bóng Đức Kitô: “người tôi tớ đau khổ”, chịu khổ không phải vì quá xấu mà vì quá tốt, và khổ vì người khác. Cuối sách, Thiên Chúa chỉ đón nhận ba người bạn nhờ lời cầu nguyện và lễ đền tội của Gióp. Nơi sách Gióp, bi kịch tử nạn và phục sinh diễn ra như hình ảnh phản chiếu trong “lỗ hổng” của con tim, nơi lời “Lạy Thiên Chúa của con, sao Ngài bỏ rơi con?” dâng lên như lễ vật cứu chuộc. Điều xảy ra trong sách Gióp chính là Thánh Lễ, và Gióp là bàn thờ.

Dựa theo: Peter Kreeft, You Can Understand the Bible, Ignatius Press, 2005.