Thánh Ambrôsiô (khoảng 340-397)

Thánh Ambrôsiô là Giám mục Milanô từ năm 374 đến khi qua đời năm 397, một trong những nhân vật có ảnh hưởng sâu rộng nhất của Kitô giáo thế kỷ thứ tư. Ngài là nhà hùng biện, nhà lãnh đạo của Hội Thánh, người chống lạc giáo Arian không khoan nhượng, người đã rửa tội cho Thánh Augustinô thành Hippo, và là cha đẻ của truyền thống thánh ca Latinh Tây phương. Cùng với Thánh Augustinô, Thánh Giêrônimô và Thánh Grêgôriô Cả, ngài được Giáo hội Tây phương tôn vinh trong hàng bốn Giáo phụ Latinh vĩ đại, và Đức Giáo hoàng Bonifacio VIII đã tuyên phong ngài là Tiến sĩ Hội Thánh năm 1298. Lễ kính ngài được cử hành ngày 7 tháng 12, kỷ niệm ngày ngài tấn phong giám mục.

Từ quan trường La Mã đến ngai giám mục

Ambrôsiô, tên đầy đủ là Aurelius Ambrosius, sinh khoảng năm 340 tại Trier, thành phố Augusta Treverorum thuộc xứ Gaul của Đế quốc La Mã, nơi cha ngài làm thái thú toàn xứ Gaul. Gia đình quý tộc Roma của ngài đã theo Kitô giáo. Truyền thuyết kể rằng khi Ambrôsiô còn là hài nhi nằm trong nôi, một đàn ong đã bay đến đậu trên mặt và miệng ngài, để lại mật ong trên lưỡi rồi bay đi. Cha ngài xem đó là điềm báo đứa trẻ sẽ trở nên vĩ đại nhờ lời nói. Giai thoại này giải thích vì sao về sau ngài được gọi là “Tiến sĩ mật ong” và trở thành bổn mạng của những người nuôi ong, làm nến và làm bánh gừng mật.

Sau khi cha mất sớm, mẹ ngài đưa ba người con về Roma. Ambrôsiô cùng người em trai Satyrus được hưởng nền giáo dục ưu tú của giới quý tộc Roma: hùng biện, luật học, triết học và tiếng Hy Lạp. Khoảng năm 370, ngài được bổ nhiệm làm thống đốc hai tỉnh Emilia và Liguria, đặt bản doanh tại Milanô, lúc bấy giờ là kinh đô của Đế quốc Tây La Mã.

Năm 374, Auxentius, vị giám mục theo lạc giáo Arian của Milanô, qua đời. Cuộc tranh giành ghế giám mục giữa phe chính thống và phe Arian có nguy cơ bùng thành bạo loạn. Ambrôsiô, với tư cách quan chức cao nhất thành phố, đích thân đến nhà thờ để giữ trật tự. Giữa lúc ngài đang nói với đám đông, một giọng trẻ em vang lên: “Ambrôsiô làm giám mục!”. Tiếng hô lan ra khắp nhà thờ, cả hai phe đồng thanh tán thành. Điều lạ lùng là khi ấy Ambrôsiô còn là một dự tòng, chưa hề lãnh nhận Bí tích Rửa tội. Ngài tìm cách từ chối, nhưng hoàng đế Valentinian I đã chuẩn y cuộc bầu chọn. Trong vòng một tuần, ngài lãnh nhận bí tích Rửa tội, được truyền chức linh mục rồi tấn phong giám mục vào ngày 7 tháng 12 năm 374. Ngay sau đó, ngài phân phát hết tài sản cho người nghèo và Giáo hội, chỉ giữ lại phần nuôi người chị Marcellina, một trinh nữ đã thánh hiến, còn việc gia đình thì giao cho em trai Satyrus. Từ một quan chức đế quốc, ngài bước vào đời sống khổ hạnh của một mục tử.

Người bảo vệ đức tin trước lạc giáo và ngoại giáo

Thời Ambrôsiô, lạc giáo Arius vẫn còn thế lực mạnh tại triều đình. Hoàng hậu Justina, mẹ của hoàng đế trẻ Valentinian II, theo lạc giáo Arian và hai lần, vào các năm 385 và 386, đòi Ambrôsiô giao một vương cung thánh đường ở Milanô cho phe Arian cử hành phụng vụ. Ambrôsiô cương quyết từ chối. Trong những ngày căng thẳng ấy, đoàn chiên trung thành đã thức suốt đêm trong nhà thờ cùng với vị giám mục của mình, sẵn sàng chết chứ không giao nộp nơi thờ phượng. Chính trong hoàn cảnh đó, theo truyền thống, ngài đã sáng tác những bài thánh ca đơn sơ để cộng đoàn cùng hát, giúp họ vững lòng trong lúc canh thức.

Trên mặt trận thần học, Ambrôsiô viết tác phẩm “De Fide” (Về đức tin) theo lời yêu cầu của hoàng đế Gratian để bác bỏ lạc giáo Arian, và tác phẩm “De Spiritu Sancto” (Về Chúa Thánh Thần) năm 381 để khẳng định thiên tính của Chúa Thánh Thần. Năm 381, ngài đóng vai trò chủ chốt tại Công đồng Aquileia, nơi các giám mục lạc giáo Arian bị kết án. Đức tin chính thống mà Công đồng Nicaea đã tuyên xưng năm 325 tìm được ở Ambrôsiô một người bảo vệ kiên cường tại Tây phương.

Ambrôsiô cũng quyết liệt chống lại sự hồi sinh của ngoại giáo. Trong viện nguyên lão Roma có một bàn thờ Nữ thần Chiến thắng, nơi mọi lời thề đều được tuyên đọc. Năm 382, hoàng đế Gratian ra lệnh dỡ bỏ bàn thờ này, nhiều khả năng do ảnh hưởng của Ambrôsiô. Khi quan chấp chính Symmachus vận động khôi phục bàn thờ, Ambrôsiô đã viết thư phản đối gửi các hoàng đế, và nỗ lực của phe ngoại giáo thất bại.

Vị giám mục và các hoàng đế

Mối quan hệ giữa Ambrôsiô và hoàng đế Theodosius I là một trong những trang sử đáng nhớ nhất về tương quan giữa Hội Thánh và nhà nước. Năm 390, sau vụ thảm sát dân chúng tại Thessalonica, Ambrôsiô đã cấm Theodosius tham dự phụng vụ và rước lễ cho đến khi hoàng đế công khai ăn năn. Khi Theodosius viện cớ rằng vua Đavít xưa cũng đã phạm tội, Ambrôsiô đáp: nếu đã phạm tội như Đavít thì hãy ăn năn như Đavít. Qua biến cố này, Ambrôsiô khẳng định một nguyên tắc còn vang vọng mãi: hoàng đế ở trong Hội Thánh, chứ không ở trên Hội Thánh.

Người rửa tội cho Thánh Augustinô

Đóng góp lớn lao nhất của Ambrôsiô cho lịch sử Hội Thánh có lẽ nằm ở vai trò của ngài trong cuộc trở lại của Thánh Augustinô. Augustinô đến Milanô dạy môn hùng biện, khi ấy còn là một người hoài nghi, khao khát chân lý nhưng chưa tìm thấy. Trong tác phẩm “Tự thú”, Augustinô cho biết điều lay động lòng ngài không chỉ là những bài giảng hùng biện của Ambrôsiô, dù ngài rất khâm phục, mà chính là chứng tá sống động của vị giám mục và cộng đoàn Milanô cầu nguyện, ca hát như một thân thể duy nhất, dám chống lại mưu đồ của hoàng đế và hoàng thái hậu trong vụ tranh chấp nhà thờ đầu năm 386.

Augustinô còn kể một chi tiết đáng nhớ về thói quen của Ambrôsiô: mỗi khi đến thăm, Augustinô thường thấy vị giám mục ngồi đọc Kinh Thánh lặng lẽ, mắt nhìn trang sách mà miệng không mấp máy. Thời bấy giờ người ta quen đọc thành tiếng, nên việc đọc thầm của Ambrôsiô khiến Augustinô hết sức ngạc nhiên. Đức Biển Đức XVI, trong bài giáo lý ngày 24 tháng 10 năm 2007, đã lấy hình ảnh này làm “biểu tượng giáo phụ” cho phương pháp của Ambrôsiô: chính Lời Chúa được nghiền ngẫm trong thinh lặng sẽ gợi ra nội dung rao giảng làm biến đổi lòng người. Cũng chính Đức Biển Đức XVI nhận xét rằng Ambrôsiô đã học nơi Origenes cách suy niệm Kinh Thánh và là người đưa thực hành “lectio divina”, việc đọc Lời Chúa trong cầu nguyện, vào Tây phương.

Đêm vọng Phục sinh năm 387, Ambrôsiô đã rửa tội cho Augustinô tại Milanô. Truyền thống kể rằng trong dịp này hai thầy trò đã xướng họa với nhau bài ca “Te Deum”, dù các học giả hiện đại không còn công nhận truyền thuyết này.

Di sản văn chương và thánh ca

Ambrôsiô để lại một kho tàng văn chương đồ sộ, phần lớn bắt nguồn từ các bài giảng của ngài. Tác phẩm “De officiis ministrorum” (Về bổn phận của hàng giáo sĩ), viết trong khoảng 377 đến 391 theo mẫu tác phẩm “De officiis” của Cicero, là cẩm nang luân lý Kitô giáo cho hàng giáo sĩ. Bộ “Exameron”, còn gọi là “Hexameron”, gồm chín bài giảng về sáu ngày sáng thế trong sách Sáng thế, được ngài giảng trong Tuần Thánh khoảng những năm 386 đến 390, dựa trên tác phẩm cùng tên của Thánh Basilio Cả.

Trong lĩnh vực thánh nhạc, Ambrôsiô được tôn là cha đẻ của thánh ca Tây phương. Ít nhất bốn bài thánh ca được xác nhận chắc chắn là của ngài, mỗi bài tám khổ theo thể thơ iambic bốn nhịp, lời lẽ trang nghiêm mà giản dị, dễ thuộc dễ hát. Ngài đưa lối hát đối đáp, cộng đoàn hát xen kẽ nhau, từ Đông phương vào phụng vụ Latinh, và truyền thống thánh nhạc mang tên ngài, “Ambrosian chant”, đã nuôi dưỡng đời sống cầu nguyện của Milanô suốt nhiều thế kỷ. Thánh Augustinô từng thổ lộ trong “Tự thú”: tiếng hát của cộng đoàn thấm vào tai ngài, chân lý nhỏ vào lòng ngài, nước mắt tuôn trào và ngài tìm thấy niềm vui.

Ambrôsiô cũng là người đặt nền móng cho nhiều thánh đường tại Milanô. Ngài cho xây bốn vương cung thánh đường, trong đó có Basilica Martyrum, ngôi thánh đường sau này mang tên ngài. Năm 386, ngài phát hiện thánh tích của hai vị tử đạo Gervasius và Protasius và long trọng rước về đặt trong thánh đường này. Câu nói nổi tiếng nhất của ngài, trích từ tác phẩm “De virginitate”, đã trở thành châm ngôn đời ngài: “Omnia Christus est nobis!”, nghĩa là “Đối với chúng ta, Đức Kitô là tất cả!”.

Những ngày cuối đời và lòng tôn kính

Ambrôsiô qua đời trong đêm mồng 3 rạng mồng 4 tháng 4 năm 397, nhằm rạng sáng Thứ Bảy Tuần Thánh, hưởng thọ chưa đầy sáu mươi tuổi. Phó tế Paulinus, người được Thánh Augustinô mời viết tiểu sử ngài, kể lại rằng chiều hôm trước, Ambrôsiô nằm trên giường, hai tay dang rộng hình thánh giá mà cầu nguyện; Giám mục Honoratus thành Vercelli vội xuống trao Mình Thánh Chúa cho ngài làm của ăn đàng, và ngay sau khi lãnh nhận, Ambrôsiô trút hơi thở cuối cùng.

Thi hài ngài được an táng trong hầm mộ Vương cung thánh đường Thánh Ambrôsiô tại Milanô do chính ngài sáng lập. Lễ kính ngài được cử hành ngày 7 tháng 12 hằng năm; ngài là bổn mạng của thành phố Milanô, của những người nuôi ong, làm nến và học sinh.