Sa ngã: Sáng Thế 3

Sáng Thế 3 đáng được dành trọn một chương, vì biến cố sa ngã là một trong ba biến cố quan trọng nhất từng xảy ra, cùng với sáng tạo và Nhập Thể. Chưa từng có thảm kịch nào lớn hơn: một thảm họa hạt nhân chỉ là chuyện vặt so với cuộc ly dị nguyên thủy khỏi nguồn mạch của mọi niềm vui, mọi sự thiện và chính căn tính của chúng ta.

Sa ngã lẽ ra đã không phải xảy ra

Bài học đầu tiên là sa ngã đã là một cú ngã tự do: nó lẽ ra đã không phải xảy ra. Làm người không nhất thiết là làm người tội lỗi. Chỉ có ba lời giải thích cho sự dữ: đổ lỗi cho Thiên Chúa ở trên ta, cho thiên nhiên ở dưới ta, hoặc cho chính ta. Sáng Thế 3 bác bỏ hai cái cớ tiện lợi đầu: trách nhiệm dừng lại ở con người.

Nhân đây, từ “biết” trong “cây biết lành biết dữ” có nghĩa là “kinh nghiệm”: Thiên Chúa muốn giữ ta khỏi thứ hiểu biết đến từ nếm trải (vì thế có hình ảnh ăn trái), chứ không phải thứ hiểu biết do thấu hiểu.

Con người xấu về luân lý, chứ không xấu về hữu thể

Sáng Thế 3 không dạy con người nay xấu về hữu thể, mà xấu về luân lý, xấu trong chọn lựa. Thiên Chúa tạo dựng hữu thể ta; ta tạo ra chọn lựa của mình. Nhưng chính tình trạng xa cách Thiên Chúa (tội nguyên tổ) dẫn ta đến những chọn lựa tội lỗi (tội riêng). Chữ “tội” bắt nguồn từ tiếng Đức “Sünde” nghĩa là “xa cách”: ta phạm tội vì ta là người tội lỗi, cũng như ta hát vì ta là ca sĩ. Tội không phải bản chất ta (bản chất ấy vẫn tốt lành), nhưng nó là thói quen, tính cách của ta, bắt nguồn từ chọn lựa xấu đầu tiên của Ađam Evà.

Làm sao ta chịu trách nhiệm về điều Ađam Evà đã làm? Ta chịu trách nhiệm về việc ta làm, nhưng việc ta làm bị điều kiện hóa bởi việc họ làm, như đứa trẻ sinh ra đã nghiện vì mẹ dùng ma túy lúc mang thai. Kinh Thánh không nói ta bị phạt vì tội của Ađam, mà nói ta đã phạm tội “trong” Ađam: nhân loại như một cây, mỗi chiếc lá nhận nhựa xấu vì cả cây có nhựa xấu.

Trình thuật sa ngã được viết bằng ngôn ngữ thi ca, biểu tượng cao độ: con rắn biết nói và hai cây là để diễn giải theo nghĩa biểu tượng, nhưng điều chúng biểu tượng là có thật. Biến cố sa ngã hẳn đã thực sự xảy ra trong thời gian thực. Nếu không, nếu chẳng bao giờ có thời vô tội, thì ta tội lỗi vì Thiên Chúa đã tạo ta ra thế ngay từ đầu, và Thiên Chúa mới là người có lỗi còn ta vô can.

Đức tin và việc làm đi đôi ngay từ đầu

Vì sao ta sa ngã? Sáng Thế 3 nắm giữ manh mối: bước đầu tiên là đức tin bị suy yếu. Thánh Phaolô nói: “Mọi sự không phát xuất từ đức tin đều là tội”. Cám dỗ đầu tiên của ma quỷ là gieo nghi ngờ lời Thiên Chúa rằng ăn trái cấm sẽ phải chết. Một khi đòn bẩy nghi ngờ tìm được điểm tựa trong tâm hồn Evà, ý chí và hành động của bà liền theo sau. Đức tin và việc làm từ đầu đã đi đôi, không bao giờ tách rời.

Mối liên hệ giữa tội và sự chết không phải do Thiên Chúa giận dữ áp đặt cách độc đoán, mà là hệ quả tất yếu của bản tính con người lệ thuộc Thiên Chúa là Nguồn mọi sự sống. Một khi Nguồn sống ấy ra khỏi linh hồn vì tội, hệ quả tất yếu là thân xác cũng chết, vì thân xác là một với linh hồn như lời thơ với sứ điệp bài thơ. Trước sa ngã, thân xác nhận sự sống từ Thiên Chúa qua linh hồn vâng phục nên chẳng có lý do gì phải chết; nay nó lệ thuộc nguồn trợ cấp từ thiên nhiên hữu hạn, nguồn chóng cạn kiệt.

Sau sa ngã, Ađam Evà dùng hai cơ chế phòng vệ ta vẫn dùng đến nay: trốn tránh và đổ lỗi. Họ trốn Thiên Chúa và trốn nhau, che thân mình. Có lẽ vì họ đã hy vọng, khi ăn trái cấm, sẽ được như Thiên Chúa, đầy đủ và độc lập; nhưng sự phân biệt tính dục lại phơi bày tính bất toàn và sự lệ thuộc lẫn nhau của họ. Rồi Ađam đổ lỗi cho Evà, Evà đổ lỗi cho ma quỷ. Thiên Chúa không chấp nhận lời bào chữa nào: lỗi là ở ta, và Ngài đặt lỗi ấy lên Đức Kitô trên Thập Giá.

Đại chiến khởi đầu: lời hứa cứu độ đầu tiên

Đức Kitô hiện diện trong Sáng Thế 3 cũng như trong Sáng Thế 1. Câu 15 là lời tiên tri đầu tiên về ơn cứu độ, phác thảo toàn bộ lịch sử tương lai như cuộc chiến thiêng liêng giữa con cái Evà (chung cuộc là Đức Kitô, con của Evà Mới là Đức Maria) và con cái ma quỷ: Đức Kitô đạp dập đầu Satan, còn Satan cắn gót chân Ngài trên Thập Giá.

Thánh Augustinô trong “Thành Đô Thiên Chúa” đã diễn giải toàn bộ lịch sử theo Sáng Thế 3:15, như cuộc chiến giữa “Thành Đô Thiên Chúa” và “Thành Đô Trần Gian”. Giữa Địa Đàng cũ đã mất và Thiên Đàng sẽ đạt được, thế giới này mãi mãi là chiến trường đầy đau đớn và gai góc: không phải định mệnh đen tối thuần túy, cũng không phải phúc lành thuần túy, mà như bàn cờ.

Việc trục xuất Ađam Evà khỏi vườn Địa Đàng vừa là hình phạt vừa là lòng thương xót, một “lòng thương xót nghiêm khắc”: nếu họ lẻn vào ăn trái cây sự sống, họ sẽ củng cố bản tính tội lỗi đến muôn đời, tức hỏa ngục trần gian đúng nghĩa. Sự chết nay là thuốc mê của Thiên Chúa để Ngài hoàn tất cuộc phẫu thuật chữa lành bệnh tội lỗi: chỉ trong sự chết ta mới ngừng giãy giụa trên bàn mổ.

Cám dỗ muôn thuở là chui qua lưỡi gươm lửa của thiên thần để tạo thiên đàng trần gian: kiểu phương Đông lờ đi sự dữ thể lý bằng thiên đường nội tâm, kiểu phương Tây lờ đi sự dữ thiêng liêng bằng thiên đường kỹ thuật. Cả hai đều thất bại, và thất bại lớn nhất là khi nó được che đậy bằng thành công bề ngoài. Gai góc được sai đến để đánh thức ta: bình an ta tìm kiếm chỉ đến từ Thiên Chúa mà thôi.

Dựa theo: Peter Kreeft, You Can Understand the Bible, Ignatius Press, 2005.