Châm Ngôn: kim chỉ nam khôn ngoan

Hãy bắt đầu bằng một vấn đề “đáng xấu hổ” của sách Châm Ngôn: hầu như càng thông minh, lanh lợi và độc đáo, người ta càng thấy Châm Ngôn chán. Sách chẳng nói gì ta chưa biết: toàn những chân lý cũ mòn, những điều hiển nhiên. Đơn giản là tẻ nhạt.

Vâng, đó là cách những bộ óc “tiên tiến” nhất nhìn Châm Ngôn, và nền văn minh hôm nay đang bị đe dọa hủy diệt chính vì những ý tưởng của các bộ óc ấy, vì chúng ta đã rời bỏ những chân lý cũ mòn. Nếu cần điều gì để sống sót, thì đó là quay về với những chân lý “an toàn”, “tẻ nhạt” ấy, vì chúng đúng: chúng là bản đồ đường đi của đời sống, còn chúng ta đang lạc trong rừng.

Khôn ngoan là thế: chân lý thực hành, chân lý để sống, bản đồ đường đi. Luận Ngữ của Khổng Tử, cuốn sách khôn ngoan thực hành rất giống Châm Ngôn, cũng bị độc giả phương Tây chê tẻ nhạt, vậy mà nó là bản thiết kế của một xã hội tồn tại hơn hai ngàn năm. Cũng như về sinh thái “không thể lừa được Mẹ Thiên Nhiên”, về xã hội ta cũng không thể rời bỏ những nẻo đường của tự nhiên. Châm Ngôn chỉ ra hai con đường đời mà Thánh Vịnh 1 đã tóm gọn: đường dẫn đến sự sống và đường dẫn đến hủy diệt, điều không bộ óc “tiên tiến” nào thay đổi được, vì bản đồ này đến từ Thiên Chúa và từ bản tính con người do Ngài thiết kế.

Bốn tiền đề đằng sau tục ngữ

Chúng ta là xã hội đầu tiên trong lịch sử đánh mất kho tục ngữ truyền thống: thế hệ trước thuộc hàng trăm câu, thế hệ trẻ hầu như không biết câu nào. Đằng sau việc dùng tục ngữ có ít nhất bốn tiền đề, quan trọng đến mức không xã hội nào sống sót nổi nếu thiếu chúng.

Thứ nhất, khôn ngoan thực hành là một điều có thật, đúng đắn, khách quan, chứ không phải “ý kiến riêng” của ai. Vì thế khôn ngoan mang tính dân chủ chứ không tinh hoa: ai cũng đạt được, không riêng kẻ lanh lợi hay các “chuyên gia”. Thứ hai, những điều quan trọng nhất của đời sống là có thể biết và hiểu được, ít là một phần: sự sống và sự chết, thiện và ác, thậm chí Thiên Chúa, không phải những hố đen vô vọng mà là những điều có ý nghĩa và có thể khám phá. Thứ ba, đời sống trần thế của ta vì thế có ý nghĩa, có khuôn mẫu, chứ không phải “câu chuyện của kẻ ngốc kể, đầy âm thanh và cuồng nộ, chẳng nói lên điều gì”. Thứ tư, kinh nghiệm sống đời thường là thầy dạy khôn ngoan đáng tin hơn các giáo sư đại học, báo chí, phim ảnh hay truyền hình.

Những niềm tin ấy dĩ nhiên “lỗi thời” trong mắt ngày nay, nhưng quay về với chúng chính là điều ta phải làm, vì chiếc đồng hồ này đang chạy sai giờ trầm trọng.

Đọc Châm Ngôn như thế nào

Như Thánh Vịnh, Châm Ngôn không phải để đọc một mạch như truyện kể, mà là một bàn thợ, một thư viện: để nếm, để lướt, để nhặt từng mẩu. Trong thời đại thiếu kiên nhẫn, đây là cuốn sách lý tưởng để mở ra một phút bên tách cà phê buổi sáng, hữu ích hơn tờ báo buổi sáng nhiều. Như Thoreau từng nói: “Đừng đọc Thời Báo; hãy đọc những điều vĩnh cửu.”

Phần lớn các châm ngôn do vua Salomon viết, rồi một số tác giả khác thêm vào, có khi khuyết danh. Theo 1 V 4,32, Salomon đã viết ba ngàn châm ngôn; sách này gồm khoảng tám trăm câu, có lẽ viết vào tuổi trung niên, khi đã đủ trải nghiệm, nhưng chưa bước vào thời suy đồi vì ngẫu tượng của tuổi già. Ẩn trong đó là hai châm ngôn: sự dại dột của một người có thể làm cả dân lạc đường, và biết ba ngàn châm ngôn vẫn chưa đủ, phải thực hành chứ không chỉ rao giảng (x. Mt 7,21-29).

Theo truyền thống Do Thái, Salomon viết Diễm Ca thời trai trẻ, Châm Ngôn tuổi trung niên, Giảng Viên lúc về già. Giới học giả nghi ngờ ông là tác giả hai cuốn kia, nhưng trình tự ấy rất ý nghĩa về mặt biểu tượng: từ lý tưởng tuổi trẻ, qua khôn ngoan tuổi trưởng thành, đến chán chường của tuổi già đã đánh mất tuổi trẻ thiêng liêng. Giá như ông thực hành chính những châm ngôn của mình, tuổi già của ông đã phúc lành hơn tuổi trung niên.

Ba tầng khôn ngoan

Hầu hết các châm ngôn có thể văn song đối như Thánh Vịnh: một lời súc tích được nêu ra rồi củng cố hoặc đặt tương phản với điều ngược lại. Lý do nằm trong nội dung, trong giáo huấn về “hai con đường”: Châm Ngôn là kim chỉ nam để chọn đường đúng giữa những lời rao bán đường sai. Từ thời vườn Địa Đàng chỉ có “ngày xưa xấu xa”: mọi thời đại đều xấu xa, nên những lời cảnh báo của Châm Ngôn luôn hợp thời.

Ba tầng khôn ngoan có thể phân biệt trong sách. Tầng thứ nhất thuần thực hành: những cách thịnh vượng nhờ siêng năng, lanh lợi, thận trọng và lẽ thường. Tầng thứ hai là tầng luân lý: ca ngợi sự công chính, đức công bằng, bác ái và trong sạch, không chỉ vì chúng “có lợi” mà vì chúng đúng tự thân. Tầng thứ ba, cao nhất, là nơi khôn ngoan được thấy đến từ Thiên Chúa, tuôn chảy từ Ngài như tia nắng từ mặt trời, một thuộc tính thần linh, một cách nên giống Thiên Chúa.

Tầng thứ nhất phổ quát, tầng thứ hai khá phổ biến nơi các bậc thầy luân lý vĩ đại. Nhưng không ai trong thế giới cổ đại vươn tới tầng thứ ba bằng người Do Thái, vì đó là tầng của mối tương quan luân lý với Thiên Chúa nhờ mặc khải duy nhất. Ở đây, khôn ngoan là “kính sợ Đức Chúa” (Cn 1,7; 3,5-6).

Kính sợ Đức Chúa: khởi đầu của khôn ngoan

“Kính sợ Đức Chúa” khởi đầu khôn ngoan không phải điều thô thiển hay hèn nhát, mà cao cả, thánh thiện và hạnh phúc: là sự kính tôn trong thờ phượng. Có lẽ lý do chính khiến khôn ngoan của Châm Ngôn vắng bóng trong thế giới hiện đại là vì nguồn của nó, lòng kính sợ Chúa, cũng vắng bóng. Ngay cả khi tỏ lòng tôn kính Chúa cho phải phép, ta cũng ít khi chia sẻ nỗi “kinh sợ run rẩy” của người xưa; thậm chí nhiều “chuyên gia” hiện đại còn coi nhiệm vụ của mình là xóa sổ chính điều ấy, điều mà mặc khải coi là khởi đầu không thể thiếu của khôn ngoan. Ngay theo chuẩn mực thấp nhất của khôn ngoan thực hành, có lẽ hợp lý hơn cả là để Thiên Chúa dạy ta cách biết Thiên Chúa.

Đức Khôn Ngoan là một Ngôi Vị

Đoạn sâu sắc nhất của Châm Ngôn có lẽ là Cn 8,22-31, rất đáng nghiền ngẫm. Ở đây, khôn ngoan được nhân cách hóa như một ngôi vị. Thường đó chỉ là thủ pháp văn chương, nhưng ở đây là sự thật: Đức Khôn Ngoan của Thiên Chúa là một Ngôi Vị, Ngôi Hai Thiên Chúa, Đấng đã làm người nơi Đức Giêsu Kitô. Ngay cả Châm Ngôn cũng quy về Đức Kitô, Đấng “mở ra mọi kho tàng khôn ngoan ẩn giấu của Thiên Chúa” (Cl 2,3).

Và như Châm Ngôn tuyên bố khôn ngoan sẵn cho mọi người, Đức Kitô cũng sẵn cho mọi người: “Ai thiếu khôn ngoan, hãy xin Thiên Chúa, Đấng ban cho mọi người cách rộng rãi” (Gc 1,5). Ta đã được ban khôn ngoan khi được ban Đức Kitô; thật ra khôn ngoan không chỉ ở trong Người, Người chính là Khôn Ngoan: “Thiên Chúa đã làm cho Đức Kitô Giêsu trở nên khôn ngoan của chúng ta” (1 Cr 1,30).

Dựa theo: Peter Kreeft, You Can Understand the Bible, Ignatius Press, 2005.