Trung cổ cao điểm (I): cải cách Grêgôriô, ly giáo 1054, Thập tự chinh

Những biến cố lịch sử trước đã khép lại với hình ảnh những đan viện Cluny của thế kỷ X, nơi ngọn lửa cầu nguyện và kỷ luật đã khơi dậy trong lòng Giáo hội khát vọng canh tân sau những năm tháng u tối. Nhưng cùng lúc ấy, vết rạn giữa Đông và Tây, hằn sâu từ thời Thượng phụ Photius ở thế kỷ IX, vẫn chưa hề lành miệng. Bước sang thế kỷ XI, Giáo hội Tây phương phải đối diện đồng thời hai mặt trận: một cuộc cải cách quyết liệt từ bên trong để giành lại sự tự do và thánh thiện, và một cuộc chia ly đau đớn với người anh em Đông phương. Rồi từ chính lòng nhiệt thành tôn giáo ấy, một phong trào vũ trang chưa từng có trong lịch sử Kitô giáo sẽ ra đời, mang tên Thập tự chinh.

Giáo hội cần được chữa lành: ba căn bệnh của thế kỷ XI

Vào đầu thế kỷ XI, Giáo hội ở Tây Âu mang trong mình ba căn bệnh trầm kha, tất cả đều bắt nguồn từ sự can thiệp quá sâu của quyền lực thế tục vào đời sống thiêng liêng. Căn bệnh thứ nhất là nạn buôn thần bán thánh (simony): chức vụ trong Giáo hội, từ giám mục đến cha xứ, bị đem ra mua bán như hàng hóa. Người ta bỏ tiền để mua một giáo phận, rồi sau đó tìm cách gỡ vốn bằng cách thu thuế, bán các bí tích và đặc ân. Căn bệnh thứ hai là tình trạng nhiều giáo sĩ sống như người có gia đình, công khai vi phạm lời cam kết độc thân, khiến đời sống chứng tá của hàng giáo sĩ bị suy giảm nghiêm trọng. Căn bệnh thứ ba, và cũng là gốc rễ của hai căn bệnh kia, là tục lệ vua chúa và các lãnh chúa giáo dân tự ý bổ nhiệm giám mục và tu viện trưởng, gọi là investiture của giáo dân. Vì các giám mục thời ấy không chỉ là mục tử mà còn là những lãnh chúa nắm đất đai, quân đội và kho bạc, nên nhà vua coi việc chọn giám mục là một đặc quyền chính trị không thể nhượng bộ.

Cần nhớ rằng hệ thống này không hình thành trong một sớm một chiều. Từ thời các hoàng đế dòng Otto của Đức, việc nhà vua kiểm soát Giáo hội đã trở thành thông lệ, và đôi khi chính các hoàng đế lại là người đưa lên ngai tòa những vị Giáo hoàng có ý hướng cải cách. Nhưng đến giữa thế kỷ XI, nhiều hồng y và giám mục bắt đầu nhận ra một sự thật không thể tránh: chừng nào các nhà cầm quyền thế tục còn nắm quyền sinh sát trong việc tuyển chọn hàng giáo phẩm, Giáo hội sẽ không bao giờ thực sự tự do. Vấn đề không còn là chuyện vài lạm dụng cá biệt, mà là chuyện bản chất của Giáo hội: Giáo hội thuộc về Đức Kitô, hay thuộc về hoàng đế?

Đức Grêgôriô VII và cuộc tranh giành quyền tấn phong giám mục

Câu trả lời đanh thép đến vào năm 1073, khi Hồng y Hildebrand, một đan sĩ xuất thân từ truyền thống Cluny, được bầu làm Giáo hoàng và lấy tên là Grêgôriô VII. Ngài là con người có tính khí mạnh mẽ, niềm tin sắt đá như các ngôn sứ thời Cựu Ước, và một xác tín không lay chuyển về quyền tối thượng của ngai tòa Phêrô. Năm 1075, ngài ban hành văn kiện nổi tiếng Dictatus Papae, trong đó khẳng định Giáo hội Rôma được chính Thiên Chúa thiết lập, Đức Giáo hoàng nắm quyền tối cao trong toàn thể Giáo hội, có quyền truất phế các hoàng đế, và có quyền bãi bỏ những luật lệ nào nghịch với luật Thiên Chúa hay quyền bính của Giáo hội. Trên cơ sở đó, ngài ra lệnh cấm triệt để nạn buôn thần bán thánh, buộc hàng giáo sĩ phải giữ luật độc thân, và cấm giáo dân tấn phong giám mục.

Đối thủ của ngài là Henry IV, vua Đức rồi sau là Hoàng đế của Đế quốc Rôma Thánh Thiện, lúc ấy còn rất trẻ nhưng đã quen với việc tự tay đặt các giám mục trung thành với mình lên các ngai tòa. Henry xem sắc lệnh của Giáo hoàng là một đòn trực diện vào quyền lực của vương triều. Năm 1076, ông triệu tập một công đồng các giám mục Đức tại Worms, tuyên bố phế truất Grêgôriô VII, gọi ngài bằng cái tên khinh miệt là tu sĩ giả hiệu và hét lên lời thách thức: hãy bước xuống, hãy bước xuống. Đáp lại, Đức Grêgôriô VII ra vạ tuyệt thông Henry IV, đồng thời giải phóng tất cả các chư hầu Đức khỏi lời thề trung thành với nhà vua. Trong một xã hội mà vạ tuyệt thông đồng nghĩa với việc mất tính chính danh trước mặt Thiên Chúa và con người, đây là một đòn chí mạng về chính trị.

Bị các thái tử Đức quay lưng và đứng trước nguy cơ mất ngôi, Henry IV buộc phải tìm đường hòa giải. Mùa đông năm 1077, ông vượt dãy Alpes đến lâu đài Canossa của Nữ bá tước Matilda xứ Tuscany, nơi Đức Giáo hoàng đang trú ngụ. Theo các nguồn sử liệu, nhà vua đã đứng chờ ngoài cổng lâu đài ba ngày liền, chân đất, mặc áo sám hối giữa trời tuyết, cho đến khi Đức Grêgôriô VII mở cửa tha vạ. Biến cố Canossa trở thành một trong những hình ảnh nổi tiếng nhất của thời Trung cổ: một hoàng đế quỳ gối xin một vị Giáo hoàng tha thứ. Nhưng đằng sau hình ảnh ấy là cả một tính toán chính trị tinh vi, vì một khi vạ tuyệt thông được gỡ bỏ, Henry lập tức lấy lại được thế đứng để tiếp tục cuộc chiến.

Và cuộc chiến ấy đã kéo dài đến hết đời Đức Grêgôriô VII. Henry IV sau đó đưa quân chiếm Rôma, dựng lên một ngụy Giáo hoàng, buộc Đức Grêgôriô phải rút vào Lâu đài Thiên Thần rồi được quân Norman giải cứu và đưa về Salerno. Ngài qua đời nơi lưu đầy năm 1085, để lại lời trăn trối nổi tiếng: ta đã yêu công lý và ghét gian tà, vì thế ta chết trong cảnh lưu đầy. Dù ngài không sống để thấy ngày thắng lợi, công cuộc của ngài đã đặt nền móng không thể đảo ngược. Năm 1122, Thỏa ước Worms giữa Đức Giáo hoàng Calixtô II và Henry V, con trai của Henry IV, đã khép lại cuộc tranh investiture kéo dài gần nửa thế kỷ: việc tuyển chọn giám mục và tu viện trưởng phải theo luật Giáo hội, Giáo hội trao nhẫn và gậy mục tử tượng trưng cho quyền thiêng liêng, còn hoàng đế chỉ giữ phần nghi thức liên quan đến của cải thế tục. Giáo hội đã giành lại được quyền tự do nội bộ, dù vẫn phải sống trong thế giằng co với các vương quyền suốt nhiều thế kỷ sau.

Năm 1054: vết rạn Đông Tây thành ly giáo

Trong khi cuộc cải cách Grêgôriô còn chưa bắt đầu, một biến cố khác đã để lại vết thương sâu hơn nhiều cho sự hiệp nhất Kitô giáo: cuộc ly giáo giữa Đông và Tây năm 1054. Những nguyên nhân sâu xa của nó đã âm ỉ suốt nhiều thế kỷ. Về thần học, Tây phương đã thêm chữ Filioque, nghĩa là Chúa Thánh Thần bởi Đức Chúa Cha và Đức Chúa Con mà ra, vào Kinh Tin Kính, trong khi Đông phương coi đây là một sửa đổi không có thẩm quyền công đồng. Về phụng vụ, hai bên tranh cãi chuyện dùng bánh không men hay bánh có men trong Thánh Thể, cùng nhiều tập tục khác nhau. Về cơ cấu, Tây phương xác tín Đức Giáo hoàng, với tư cách là người kế vị Thánh Phêrô, có quyền tối thượng trên toàn thể Giáo hội, còn Đông phương chủ trương các thượng phụ đều bình đẳng, chỉ nhìn nhận Giám mục Rôma là người đứng đầu trong danh dự. Đằng sau tất cả là khác biệt văn hóa và ngôn ngữ Hy Lạp, Latinh, cùng những va chạm chính trị giữa Đế quốc Byzantine đang suy yếu và các thế lực mới nổi ở Tây Âu.

Ngòi nổ châm vào năm 1053 tại miền Nam nước Ý, khi người Norman ép các giáo đoàn Hy Lạp phải theo nghi thức Latinh. Đáp trả, Thượng phụ Constantinopolis là Micae Caerularius ra lệnh đóng cửa các nhà thờ theo nghi thức Latinh trong thành phố của mình và tán thành bức thư của Lêô, Tổng Giám mục Ohrid, công kích việc Tây phương dùng bánh không men. Đức Giáo hoàng Lêô IX cử một phái đoàn do Hồng y Humbert, Giám mục Silva Candida, dẫn đầu sang Constantinopolis để dàn xếp. Nhưng cả Humbert lẫn Caerularius đều là những con người cứng rắn, cuộc gặp gỡ nhanh chóng đổ vỡ. Thượng phụ từ chối tiếp phái đoàn trong nhiều tuần, và ngày 16 tháng 7 năm 1054, Humbert đặt lên bàn thờ nhà thờ Hagia Sophia một sắc lệnh vạ tuyệt thông nhắm vào Caerularius, rồi rời thành phố. Vài ngày sau, Caerularius đáp trả bằng một vạ tuyệt thông nhắm vào phái đoàn Rôma. Một chi tiết đáng buồn mà sử học ngày nay nhìn nhận trung thực: Đức Lêô IX thực ra đã qua đời từ tháng 4 năm 1054, tức là trước khi Humbert ra vạ, nên thẩm quyền của phái đoàn trong biến cố ấy vẫn là điều gây tranh luận.

Theo lập trường của Giáo hội Công giáo, biến cố 1054 đánh dấu sự ly giáo của phía Đông khỏi sự hiệp thông với ngai tòa Phêrô, và đây là một trong những nỗi đau lớn nhất của lịch sử Giáo hội, đi ngược lại ý muốn của Đức Kitô là muốn đoàn chiên chỉ có một chủ chiên. Cần nói thêm rằng vào thời điểm ấy, ít ai hình dung hai vạ tuyệt thông có tính cá nhân ấy sẽ trở thành biểu tượng của một cuộc chia ly kéo dài gần một thiên niên kỷ. Mãi đến năm 1965, Đức Giáo hoàng Phaolô VI và Thượng phụ Athenagoras mới cùng nhau gỡ bỏ hai vạ tuyệt thông năm 1054 trong một cử chỉ hòa giải lịch sử, mở ra con đường đối thoại đại kết mà bài 15 trong loạt bài này sẽ nhắc lại.

Clermont 1095: tiếng gọi của Đức Urbanô II

Người kế vị sự nghiệp cải cách của Đức Grêgôriô VII là Đức Urbanô II, vốn cũng xuất thân từ truyền thống Cluny và từng là cánh tay phải của ngài. Triều đại của Đức Urbanô II (1088, 1099) ghi dấu bằng một quyết định đã làm thay đổi dòng chảy lịch sử: lời kêu gọi Thập tự chinh tại Công đồng Clermont năm 1095. Bối cảnh của lời kêu gọi ấy nằm ở phương Đông. Từ sau trận Manzikert năm 1071, người Thổ Seljuk theo Hồi giáo đã tràn qua Tiểu Á, chiếm Giêrusalem và đe dọa trực tiếp Constantinopolis, kinh đô của Đế quốc Byzantine. Hoàng đế Alexiô I Comnenus gửi sứ giả sang Tây phương cầu cứu, mong được viện trợ quân sự chống người Thổ. Sứ giả của ông được Đức Urbanô II tiếp tại Piacenza vào mùa xuân năm 1095.

Ngày 27 tháng 11 năm 1095, trước hàng trăm giám mục, tu viện trưởng và lãnh chúa họp tại Clermont bên nước Pháp, Đức Urbanô II cất tiếng kêu gọi các Kitô hữu Tây phương hãy gác lại những cuộc chiến tương tàn giữa anh em, lên đường giải thoát các thánh địa và bênh vực các Kitô hữu Đông phương đang rên xiết dưới ách đô hộ. Ngài hứa ơn toàn xá, tức là sự tha mọi hình phạt tạm vì tội, cho những ai tham gia cuộc hành hương vũ trang này với lòng sám hối chân thành, đồng thời nghiêm cấm mọi động cơ bất chính như ham danh vọng hay trục lợi thế tục. Đám đông đáp lại bằng tiếng hô vang dội Deus vult, nghĩa là Thiên Chúa muốn như vậy, và khẩu hiệu ấy trở thành tiếng kèn xung trận của cả phong trào. Đức Urbanô II chỉ hình dung đây là một cuộc viễn chinh có giới hạn để yểm trợ phương Đông, ngài không thể ngờ nó sẽ mở ra hai thế kỷ đao binh.

Từ Giêrusalem đến Acre: hai thế kỷ Thập tự chinh

Thập tự chinh lần thứ nhất (1096, 1099) là cuộc duy nhất đạt được mục tiêu đề ra, dù với cái giá rất đắt. Bên cạnh đoàn quân chính quy của các lãnh chúa như Godefroy xứ Bouillon, Bohemond xứ Taranto và Raymond xứ Toulouse, còn có đoàn Thập tự chinh của nông dân do linh mục Phêrô Ẩn Tu dẫn đầu, thiếu tổ chức và đã gây ra nhiều vụ bạo loạn, trong đó có các cuộc tàn sát người Do Thái dọc vùng sông Rhein trước khi bị tiêu diệt ở Tiểu Á. Đạo quân chính vượt qua bao gian khổ, chiếm Antiôkia năm 1098 rồi tiến về Giêrusalem, hạ thành vào ngày 15 tháng 7 năm 1099 sau một cuộc vây hãm đẫm máu, trong đó đoàn quân đã tàn sát bừa bãi cư dân trong thành, cả người Hồi giáo lẫn người Do Thái, một hành vi mà ngay cả xét theo tiêu chuẩn thời ấy cũng khó biện minh. Trên vùng đất chiếm được, thập tự quân thiết lập bốn quốc gia Latinh: Vương quốc Giêrusalem, Công quốc Antiôkia, Bá quốc Edessa và Bá quốc Tripoli. Đáng tiếc là việc trục xuất các thượng phụ Hy Lạp khỏi Antiôkia lại càng khoét sâu thêm hố ngăn cách giữa Đông phương và Rôma.

Thập tự chinh lần thứ hai (1147, 1149) được Thánh Bênađô thành Clairvaux rao giảng sau khi Edessa thất thủ vào tay người Thổ năm 1144, nhưng đã thất bại thảm hại trước thành Damascus. Thập tự chinh lần thứ ba (1189, 1192) bùng lên sau khi Saladin, vị sultan tài ba của Ai Cập và Syria, đại thắng tại Hattin và tái chiếm Giêrusalem năm 1187. Đây là cuộc thập tự chinh của các vua: Frederick I Barbarossa của Đức, Richard I Sư tử Tâm của Anh và Philippe II của Pháp. Barbarossa chết đuối trên đường hành quân, Philippe II sớm rút về, chỉ còn Richard I đơn độc chiến đấu. Ông chiếm lại Acre năm 1191, đánh bại Saladin tại Arsuf, nhưng không sao tiến vào Giêrusalem, cuối cùng ký hòa ước năm 1192 giữ lại cho Kitô hữu một dải bờ biển và quyền hành hương an toàn đến các thánh địa.

Thập tự chinh lần thứ tư (1202, 1204) do Đức Innôxentê III triệu tập đã đi chệch hướng một cách bi thảm. Vì mắc nợ tiền chuyên chở với người Venice, thập tự quân bị lôi kéo vào những toan tính chính trị, trước hết tấn công thành Zara của Kitô hữu, rồi tiến về Constantinopolis để can thiệp vào chuyện ngôi báu Byzantine. Tháng 4 năm 1204, họ cướp phá kinh đô huy hoàng của Kitô giáo Đông phương trong ba ngày, lập nên một Đế quốc Latinh tồn tại ngắn ngủi trên đống tro tàn. Đức Innôxentê III, người đã ra lệnh cấm ngặt việc tấn công Constantinopolis, bàng hoàng trước tin dữ. Biến cố 1204 là một vết nhơ mà lịch sử Công giáo phải nhìn nhận cách trung thực: nó gieo vào lòng các Kitô hữu Đông phương một nỗi cay đắng với Tây phương mà đến nay vẫn chưa hoàn toàn hàn gắn, đồng thời làm mất đi chính nghĩa của cả phong trào thập tự chinh trong mắt nhiều người.

Những cuộc thập tự chinh sau đó chỉ còn là dư âm yếu ớt. Thập tự chinh lần thứ năm (1218, 1221) đánh vào Ai Cập nhưng thất bại. Thập tự chinh lần thứ sáu (1228, 1229) khá đặc biệt: Hoàng đế Frederick II không cần giao tranh mà dùng ngoại giao để lấy lại Giêrusalem, nhưng thành phố chỉ giữ được khoảng mười lăm năm. Thánh Luy, vua Louis IX của Pháp, dẫn đầu thập tự chinh lần thứ bảy (1248, 1250) và lần thứ tám (1270), lần sau kết thúc bằng cái chết của ngài tại Tunis. Tháng 5 năm 1291, thành Acre, pháo đài cuối cùng của Kitô hữu ở Đất Thánh, thất thủ trước quân Mamluk, khép lại gần hai thế kỷ hiện diện của Tây phương tại Đất Thánh.

Nhìn lại Thập tự chinh với con mắt trung thực

Làm sao một người Công giáo hôm nay đánh giá phong trào Thập tự chinh cho cân bằng? Trước hết, phải nhìn nhận động cơ tôn giáo chân thành của rất nhiều thập tự quân. Họ là những con người của thời đại mình, tin rằng mình đang thực hiện một cuộc hành hương đền tội, đáp lại tiếng kêu cứu của anh em Đông phương và bảo vệ các thánh địa nơi Đức Kitô đã sống, đã chết và đã phục sinh. Giáo hội thời ấy, dựa trên học thuyết về chiến tranh chính nghĩa mà Thánh Augustinô đã triển khai, coi các cuộc viễn chinh này là chính đáng về mặt lý thuyết. Không thể phủ nhận rằng trong hai thế kỷ ấy, Tây Âu đã học hỏi được nhiều điều từ phương Đông: thương mại Địa Trung Hải bùng nổ, các thành phố cảng của Ý như Venice và Genoa trở nên giàu có, nhiều kiến thức khoa học, y học và triết học được truyền sang Tây phương qua các cuộc tiếp xúc này.

Nhưng sự trung thực cũng đòi phải gọi tên những bóng tối. Bên cạnh lòng đạo đức chân thành là không ít những động cơ pha tạp: ham đất đai, ham chiến lợi phẩm, ham danh vọng hiệp sĩ. Bên cạnh những trận chiến được coi là chính đáng là những vụ thảm sát dân thường ở Giêrusalem năm 1099, những cuộc tàn sát người Do Thái của đoàn quân ô hợp, và nhất là vụ cướp phá Constantinopolis năm 1204, một thành phố Kitô hữu bị chính các thập tự quân giày xéo. Bài học mà Đức Innôxentê III và các vị kế nhiệm rút ra, và mà lịch sử đã xác nhận, là Giáo hội không bao giờ được dùng gươm giáo để giành lại đất đai, dù là Đất Thánh đi nữa. Sứ mạng của Giáo hội là loan báo Tin Mừng bằng chứng tá và tình thương, chứ không phải bằng chiến tranh tôn giáo.

Một di sản đặc thù của thời Thập tự chinh là sự ra đời của các dòng hiệp sĩ, những tu hội vừa là đan sĩ vừa là chiến binh. Dòng Hiệp sĩ Bệnh viện khởi đi từ một nhà thương chăm sóc người hành hương tại Giêrusalem, được Đức Giáo hoàng Pascal II công nhận năm 1113, sau kiêm thêm nhiệm vụ quân sự và tồn tại đến ngày nay dưới tên Dòng Malta. Dòng Hiệp sĩ Đền thờ do hiệp sĩ Pháp Hugues de Payens thành lập năm 1119 để bảo vệ người hành hương trên các nẻo đường Đất Thánh, được Công đồng Troyes năm 1129 công nhận và được Thánh Bênađô thành Clairvaux hết lòng ủng hộ, nhanh chóng trở thành một lực lượng quân sự và tài chính hùng mạnh. Các dòng này phản ánh một thời đại mà ranh giới giữa đời tu và đời hiệp sĩ dường như có thể xóa nhòa, một quan niệm mà Giáo hội các thế kỷ sau sẽ dần vượt qua.

Lịch sử các cuộc Thập tự chinh vì thế không phải là một bản anh hùng ca đơn sắc, mà là một bức tranh đa diện: có ánh sáng của lòng tin và sự hy sinh, có bóng tối của tham vọng và bạo lực, và có cả những bài học đắt giá mà Giáo hội phải mất nhiều thế kỷ mới thấm thía hết.

Khi khói lửa Thập tự chinh còn chưa tan, ngay trong lòng Âu châu lại nảy sinh một phong trào canh tân hoàn toàn khác: không phải bằng gươm giáo mà bằng sự khó nghèo tự nguyện. Hai con người kiệt xuất là Thánh Phanxicô Assisi và Thánh Đaminh sẽ khai sinh các dòng khất thực, đem Tin Mừng đến từng góc phố và giảng đường, trong khi các đại học mới mọc lên khắp Âu châu đặt nền móng cho nền thần học kinh viện rực rỡ của thế kỷ XIII. Đó sẽ là câu chuyện của bài tiếp theo.

Tham khảo: Alan Schreck, Lịch Sử Giáo Hội Công Giáo, Tủ Sách Công Giáo, 2019.