Thế kỷ V-VI: các công đồng chung, dân man di và Đức Grêgôriô Cả

Những tranh luận thần học mới đã bùng nổ đúng như dự báo, và cùng lúc đó Đế quốc La Mã bắt đầu sụp đổ dưới gót giày của các bộ tộc xâm lăng. Hai thế kỷ thứ năm và thứ sáu vì thế mang một diện mạo kép: ở Đông phương, các giám mục miệt mài làm sáng tỏ mầu nhiệm Đức Kitô trong những công đồng long trọng; ở Tây phương, khi ngai vàng hoàng đế lung lay rồi sụp đổ, chính các giám mục và đan sĩ lại trở thành điểm tựa cho dân chúng, rồi dần dần đưa cả những kẻ chinh phục man di về với đức tin. Cuối chặng đường ấy, một vị đan sĩ lên ngôi Giáo hoàng sẽ khép lại thời các Giáo phụ và mở ra thời Trung cổ.

Lạc thuyết Nestorius và Công đồng Êphêsô năm 431

Cơn bão thần học đầu tiên của thế kỷ thứ năm khởi đi từ chính ngai thượng phụ Constantinopolis. Năm 428, Nestorius, một đan sĩ xuất thân từ trường phái thần học Antiôkia, được đặt làm thượng phụ thành đô. Trường phái Antiôkia vốn nhấn mạnh sự phân biệt rạch ròi giữa thiên tính và nhân tính nơi Đức Kitô, đến mức e ngại bất cứ cách nói nào có vẻ lẫn lộn hai bản tính ấy. Vì vậy, khi các tín hữu quen gọi Đức Maria là Theotokos, nghĩa là Đấng sinh ra Thiên Chúa hay Mẹ Thiên Chúa, Nestorius phản đối kịch liệt. Theo ông, Đức Maria chỉ sinh ra nhân tính của Đức Giêsu, nên chỉ có thể gọi ngài là Christotokos, Đấng sinh ra Đức Kitô, chứ không thể nói một người phụ nữ phàm trần lại sinh ra Thiên Chúa. Đằng sau lối lập luận ấy là một quan niệm nguy hiểm: Đức Kitô dường như bị tách thành hai chủ thể, một con người Giêsu ở Nazareth và Ngôi Lời Thiên Chúa ngự trong con người ấy, chứ không phải một ngôi vị duy nhất vừa là Thiên Chúa vừa là người thật.

Người đứng ra phản bác Nestorius là Thánh Cyrillô, thượng phụ Alexandria, đại diện cho trường phái Alexandria vốn nhấn mạnh sự hiệp nhất của hai bản tính trong Đức Kitô. Cyrillô lập luận rằng danh hiệu Mẹ Thiên Chúa không hề lẫn lộn Thiên Chúa với loài người, mà trái lại chính là lá chắn bảo vệ sự hiệp nhất của Đức Kitô: vì Đấng được Đức Maria sinh ra trong nhân tính là một ngôi vị duy nhất, Ngôi Lời Thiên Chúa làm người, nên có thể nói thật rằng Đức Maria là Mẹ Thiên Chúa, hiểu theo nghĩa ngài là mẹ của Thiên Chúa làm người, chứ không phải mẹ của Ngôi Lời theo thiên tính hằng hữu. Cuộc tranh luận lan rộng khắp Đông phương, và hoàng đế Theodosius II đã triệu tập các giám mục họp công đồng tại Êphêsô năm 431.

Tại Công đồng Êphêsô năm 431, dưới sự chủ tọa của Thánh Cyrillô, các giám mục tuyên bố Nestorius sai lạc, truất phế ông khỏi ngai thượng phụ và long trọng xác nhận truyền thống đức tin của Giáo hội: Đức Maria thật sự là Mẹ Thiên Chúa, vì Đức Giêsu Kitô là một ngôi vị duy nhất, Ngôi Hai Thiên Chúa đã nhập thể làm người. Nestorius bị lưu đày và qua đời trong lãng quên ở Ai Cập, nhưng dư âm của lạc thuyết mang tên ông còn kéo dài nhiều thế kỷ trong một số cộng đoàn Kitô hữu ở Ba Tư và phương Đông.

Lạc thuyết Monophysite và Công đồng Chalcedon năm 451

Vừa dẹp yên một cực đoan, Giáo hội lại phải đối mặt với cực đoan ngược lại. Giữa thế kỷ thứ năm, Eutyches, một viện phụ cao niên ở Constantinopolis, vì quá lo sợ rơi vào sai lầm của Nestorius nên đã ngả sang thái cực bên kia: ông chủ trương rằng sau khi nhập thể, nhân tính của Đức Kitô bị thần tính nuốt chửng, chỉ còn một bản tính duy nhất là thiên tính, giống như giọt mật ong tan biến trong biển cả. Quan niệm này, về sau gọi là Monophysite (thuyết một bản tính), phủ nhận nhân tính thật sự của Đức Kitô và do đó phủ nhận cả công trình cứu độ: nếu Đức Kitô không phải là người thật, thì Người đã không thực sự chia sẻ thân phận loài người để cứu chuộc loài người.

Vụ việc càng thêm rối ren vì những toan tính chính trị và tham vọng cá nhân chen vào. Năm 448, Thượng phụ Flavianô thành Constantinopolis đã kết án Eutyches trong một công đồng địa phương, nhưng năm sau, một công đồng họp tại Êphêsô dưới sự chi phối của Thượng phụ Dioscorus thành Alexandria đã lật ngược bản án, phục hồi Eutyches và truất phế chính Flavianô; Flavianô bị hành hung ngay tại công đồng và qua đời không lâu sau đó vì thương tích. Vì những bạo lực ấy, công đồng này bị lịch sử gọi là công đồng cướp (Latrocinium). Trước tình hình đó, Đức Giáo hoàng Lêô Cả đã viết một bức thư tín lý gửi cho Flavianô, về sau nổi tiếng với tên gọi Thư tín của Đức Lêô (Tome of Leo), trình bày rõ ràng: nơi Đức Kitô, hai bản tính thiên tính và nhân tính kết hợp trong một ngôi vị duy nhất, mỗi bản tính giữ nguyên những đặc tính riêng mà không hề lẫn lộn.

Năm 451, khoảng 520 giám mục quy tụ tại Chalcedon theo lệnh hoàng đế Marcianô. Sau khi bức Thư tín của Đức Lêô được long trọng đọc lên, các nghị phụ đã reo vang câu nói đi vào lịch sử: “Phêrô đã nói qua miệng Đức Lêô”. Công đồng Chalcedon đã ban hành định tín tổng hợp những điều chân chính của cả hai trường phái Antiôkia và Alexandria: Đức Giêsu Kitô là một ngôi vị (hypostasis) duy nhất, gồm hai bản tính thiên tính và nhân tính kết hợp “không lẫn lộn, không thay đổi, không phân chia, không tách rời”. Đây là nền tảng nhận thức về mầu nhiệm Đức Kitô mà Giáo hội gìn giữ cho đến ngày nay, và cũng là lần đầu tiên thẩm quyền giảng dạy của giám mục Rôma được một công đồng Đông phương long trọng công nhận bằng lời tuyên xưng như thế.

Đáng tiếc, cũng như sau Công đồng Nicea năm 325, không phải mọi người đều chấp nhận quyết định của công đồng. Một bộ phận Kitô hữu Đông phương tẩy chay Công đồng Chalcedon, khăng khăng giữ thuyết một bản tính và dần tách thành những cộng đoàn riêng ở Ai Cập, Syria và Armenia, tức các Giáo hội Chính thống Đông phương (Oriental Orthodox) còn tồn tại đến ngày nay. Ngay cả các hoàng đế như Justinianô, dù dùng đủ mưu lược chính trị, cũng không khuất phục được họ. Năm 553, để tìm cách hòa giải, hoàng đế Justinianô triệu tập Công đồng Constantinopolis II, lên án một số tác phẩm bị nghi ngờ mang hơi hướng Nestorius (gọi là Ba Chương), nhưng nỗ lực này cũng không đưa những người Monophysite trở về hiệp thông trọn vẹn.

Đế quốc Tây La Mã sụp đổ dưới gót giày man di

Trong khi các giám mục Đông phương tranh luận về bản tính Đức Kitô, Tây phương chìm dần trong cơn ác mộng xâm lăng. Tháng 8 năm 410, người Visigoth dưới quyền thủ lãnh Alaric đã phá vỡ tường thành và cướp phá Rôma, thành phố từng được coi là vĩnh cửu suốt tám thế kỷ. Cú sốc tinh thần lan khắp đế quốc: nếu Rôma còn sụp đổ, thì còn gì là bền vững. Tiếp đó là người Vandal tràn qua Bắc Phi, chiếm Carthage rồi năm 455 lại cướp phá Rôma suốt hai tuần lễ; rồi Attila cùng đạo quân Hung Nô hung hãn tràn xuống Ý năm 452, gieo rắc kinh hoàng đến mức người ta gọi ông là “ngọn roi của Thiên Chúa”.

Giữa cảnh tan hoang ấy, khi hoàng đế và các tướng lãnh bất lực, chính Đức Giáo hoàng và các giám mục đã đứng ra che chở dân chúng cả về vật chất lẫn tinh thần. Đức Lêô Cả (440-461) là khuôn mặt tiêu biểu nhất. Năm 452, ngài đích thân ra gặp Attila bên bờ sông Mincio và thuyết phục được ông rút quân khỏi Ý, cứu Rôma thoát một cuộc tàn phá; truyền thống kể rằng Attila đã nhìn thấy hình ảnh hai vị tông đồ Phêrô và Phaolô hiện ra uy nghi bên cạnh vị Giáo hoàng. Ba năm sau, khi người Vandal của Genseric tiến vào Rôma, Đức Lêô lại ra thương thuyết, xin họ đừng đốt phá thành phố và đừng sát hại dân lành, và người Vandal đã giữ lời ở mức cướp bóc mà không tàn sát. Uy tín của ngai tòa Phêrô nhờ đó lên cao chưa từng thấy: khi quyền lực thế tục sụp đổ, Giáo hội trở thành thể chế duy nhất còn đủ thẩm quyền và tổ chức để bảo vệ người dân.

Hồi kết của Đế quốc Tây La Mã đến năm 476, khi tướng man di Odoacer phế truất vị hoàng đế trẻ Romulus Augustulus và tự xưng vương ở Ý. Đế quốc từng thống trị cả thế giới Địa Trung Hải chính thức chấm dứt ở Tây phương, để lại một khoảng trống quyền lực mà trong nhiều thế kỷ sau, các giám mục và sau này là chính Đức Giáo hoàng sẽ dần lấp đầy.

Thánh Augustinô và “Thành đô Thiên Chúa”

Cú sốc năm 410 cũng khơi dậy một cuộc khủng hoảng đức tin. Nhiều người ngoại giáo còn sót lại đổ lỗi cho Kitô giáo: chính vì Rôma bỏ các thần cũ để theo Đức Kitô mà đế quốc suy vong. Đáp lại, Thánh Augustinô, giám mục Hippo ở Bắc Phi, đã bắt tay vào một công trình đồ sộ mà ngài viết ròng rã từ khoảng năm 413 đến năm 427: bộ “Thành đô Thiên Chúa” (De Civitate Dei) gồm 22 quyển.

Augustinô bác bỏ lời buộc tội bằng lịch sử: Rôma suy vong không phải vì Kitô giáo, mà vì sự suy đồi luân lý của chính người La Mã từ lâu trước khi đế quốc trở lại đạo; các tai họa tương tự từng xảy ra cả thời còn thờ ngẫu tượng. Từ đó ngài vạch ra một viễn tượng lớn về lịch sử nhân loại: có hai thành đô cùng tồn tại và xung đột, thành đô Thiên Chúa gồm những ai yêu mến Thiên Chúa đến khinh chê chính mình, và thành đô trần gian gồm những ai yêu mình đến khinh chê Thiên Chúa. Không một đế quốc trần thế nào là vĩnh cửu, kể cả Rôma; chỉ có thành đô Thiên Chúa mới trường tồn, và người Kitô hữu trên trần gian là những lữ khách hành hương về quê trời. Tác phẩm này không chỉ bênh vực đức tin giữa cơn bĩ cực mà còn đặt nền móng cho tư tưởng chính trị Kitô giáo suốt thời Trung cổ. Augustinô qua đời năm 430, khi thành Hippo của ngài đang bị người Vandal vây hãm, như một biểu tượng cho sự khép lại của một thời đại.

Khi kẻ chinh phục trở lại đạo: Clovis và các bộ tộc man di

Một trong những diễn biến kỳ diệu nhất của thời kỳ này là điều mà các sử gia gọi là Giáo hội “chinh phục những kẻ chinh phục” bằng con đường hoán cải. Hầu hết các bộ tộc man di tràn vào đế quốc như Visigoth, Ostrogoth, Vandal, Burgundian và Lombard đều đã theo lạc thuyết Arian từ trước, và họ thường chèn ép các tín hữu Công giáo ở những vùng họ cai trị. Nhưng chính các giám mục và đan sĩ, bằng đời sống thánh thiện và lòng kiên trì, đã dần đưa từng bộ tộc về với đức tin chân chính.

Bước ngoặt lớn nhất đến từ người Frank, bộ tộc man di duy nhất còn giữ đạo ngoại. Clovis, vua người Frank, đã cưới công chúa Burgundian là Clotilde, một Kitô hữu Công giáo sốt sắng, nhưng ông vẫn chần chừ chưa chịu trở lại đạo. Trong trận Tolbiac chống người Alamanni, khi quân Frank sắp thảm bại, Clovis đã ngửa mặt lên trời khẩn cầu Đức Kitô của Clotilde và hứa sẽ chịu phép rửa tội nếu được chiến thắng; thế trận đảo ngược và ông toàn thắng. Giữ lời thề, ngày lễ Giáng Sinh năm 496, Clovis đã lãnh nhận bí tích Rửa Tội do Thánh Remigiô, giám mục Reims, cử hành, cùng với khoảng ba ngàn chiến binh Frank (một số sử gia đặt biến cố này vào năm 498 hoặc 499, nhưng truyền thống chung vẫn ghi nhận năm 496). Lời nhắn nhủ nổi tiếng của Thánh Remigiô với nhà vua trong giờ phút ấy đã đi vào lịch sử: hãy cúi đầu thờ lạy Đấng mà bấy lâu ngươi đã bách hại, và hãy từ bỏ những gì bấy lâu ngươi đã thờ lạy.

Ý nghĩa của biến cố này thật lớn lao: lần đầu tiên một vương quốc man di trở lại đạo Công giáo chính thống chứ không phải lạc thuyết Arian, và từ đây vương quyền Frank gắn bó mật thiết với các giám mục Công giáo, đặt nền móng cho nước Pháp được mệnh danh là “trưởng nữ của Giáo hội”. Theo gương người Frank, các bộ tộc khác cũng dần từ bỏ Arian: người Burgundian trở lại đạo vào đầu thế kỷ thứ sáu, người Visigoth ở Tây Ban Nha chính thức từ bỏ lạc thuyết Arian dưới thời vua Reccared I cuối thế kỷ thứ sáu, còn người Lombard ở Ý thì được hoán cải dần dần, trong đó công lao lớn thuộc về hoàng hậu Theodelinda, một Kitô hữu Công giáo, cùng sự nâng đỡ của Đức Giáo hoàng Grêgôriô Cả.

Thánh Biển Đức và Tu luật: “Tổ phụ các đan sĩ Tây phương”

Giữa thời loạn lạc, Thiên Chúa đã ban cho Tây phương một con người mà ảnh hưởng của ngài sẽ định hình cả nền văn minh châu Âu: Thánh Biển Đức thành Nursia. Sinh khoảng năm 480 trong một gia đình quý tộc, Biển Đức được gửi đến Rôma học hành, nhưng chán ngán nếp sống suy đồi của thành phố, ngài rút lui sống ẩn tu trong một hang đá ở Subiaco. Tiếng thánh thiện lan xa, nhiều người tìm đến xin theo, và ngài đã lập mười hai đan viện nhỏ quanh vùng ấy trước khi dời đến Monte Cassino, ngọn núi nằm giữa Rôma và Naples, vào khoảng năm 529. Trên nền một ngôi đền ngoại giáo cũ, ngài dựng lên đan viện trở thành trung tâm của một phong trào vĩ đại.

Tại đây, Thánh Biển Đức soạn Tu luật gồm 73 chương, một bản quy chế đời sống cộng đoàn khôn ngoan và quân bình lạ thường. Tu luật đặt đời đan sĩ trên hai trụ cột “cầu nguyện và lao động” (ora et labora): giờ kinh phụng vụ trang trọng xen kẽ với lao động chân tay, học hành và đọc sách thiêng liêng; đan sĩ thề bền đỗ gắn bó với một đan viện (tính ổn định), vâng phục viện phụ như người cha, sống khó nghèo và khiết tịnh trong cộng đoàn huynh đệ. Khác với những tu luật khắc khổ cực đoan, Tu luật Biển Đức có tính nhân bản và khả thi, nên chẳng bao lâu đã được hầu hết các đan viện Tây phương đón nhận.

Ảnh hưởng của các đan viện Biển Đức vượt xa phạm vi tôn giáo. Giữa cảnh chiến loạn triền miên, các đan viện trở thành những ốc đảo bình an gìn giữ di sản văn hóa La Mã và Kitô giáo: các đan sĩ sao chép Kinh Thánh và các tác phẩm cổ điển, canh tác đất đai, dạy dỗ dân chúng, đón tiếp lữ khách. Chính nhờ những trung tâm này mà nền văn minh Tây phương không bị chôn vùi hoàn toàn dưới đống đổ nát của đế quốc. Vì thế, Thánh Biển Đức được tôn vinh là “Tổ phụ các đan sĩ Tây phương” và là bổn mạng của châu Âu. Cũng trong dòng chảy đan tu truyền giáo ấy, trước đó Thánh Patrick đã đem Tin Mừng đến Ireland và Thánh Columba đã lập đan viện Iona ở Scotland năm 563, chuẩn bị cho công cuộc tái truyền giáo các đảo Anh mà thế hệ sau sẽ tiếp nối.

Đức Grêgôriô Cả (590-604): khép lại thời Giáo phụ, mở ra thời Trung cổ

Đỉnh cao của hai thế kỷ đầy biến động này là triều đại của Đức Giáo hoàng Grêgôriô Cả, vị Giáo hoàng xuất thân đan sĩ đã đưa Giáo hội bước qua ngưỡng cửa thời Trung cổ. Sinh tại Rôma khoảng năm 540 trong một gia đình quý tộc, Grêgôriô từng giữ chức tổng trấn thành phố, rồi từ bỏ vinh hoa để vào đan viện Thánh Anrê do chính ngài sáng lập trên đồi Caelius. Được cử làm sứ thần Tòa Thánh tại Constantinopolis, ngài am hiểu cả Đông phương lẫn Tây phương trước khi được bầu làm Giáo hoàng năm 590, giữa lúc dịch bệnh hoành hành ở Rôma.

Dù lên ngôi trong miễn cưỡng, Grêgôriô đã tỏ ra là một nhà quản trị phi thường. Khi chính quyền đế quốc ở Ý gần như tê liệt trước sức ép của người Lombard, chính ngài đã đứng ra tổ chức phòng thủ Rôma, thương thuyết hòa bình và nộp cống để cứu thành phố, đồng thời quản lý khối tài sản rộng lớn của Giáo hội để cứu trợ người nghèo, đến mức được gọi là “cha của người nghèo”. Về phụng vụ, ngài cải tổ ca đoàn và thánh nhạc Rôma, mà truyền thống gắn liền với tên ngài qua danh xưng “bình ca Grêgôriô”, đồng thời chuẩn hóa các nghi thức Thánh lễ. Các tác phẩm của ngài, nhất là “Luật mục vụ” (Regula Pastoralis) hướng dẫn các giám mục chăn dắt đoàn chiên và bộ “Đối thoại” ghi lại cuộc đời Thánh Biển Đức, đã nuôi dưỡng đời sống Giáo hội suốt nhiều thế kỷ. Ngài cũng là vị Giáo hoàng đầu tiên dùng danh xưng khiêm tốn “tôi tớ của các tôi tớ Thiên Chúa”.

Dấu ấn truyền giáo lớn nhất của Đức Grêgôriô Cả là công cuộc đưa Tin Mừng trở lại đảo Anh. Truyền thống kể rằng khi còn là đan sĩ, nhìn thấy những nô lệ tóc vàng da trắng ở chợ Rôma và được biết họ là người Angle, ngài đã thốt lên: “Không phải Angle mà là thiên thần (non Angli, sed angeli)”, và nung nấu ý nguyện đem Tin Mừng cho dân tộc ấy. Năm 596, sau khi lên ngôi, ngài đã sai Thánh Augustinô thành Canterbury, viện phụ đan viện của ngài, dẫn đầu khoảng bốn mươi đan sĩ lên đường sang Anh. Đoàn truyền giáo đặt chân lên đảo Thanet thuộc vương quốc Kent năm 597, được vua Ethelbert, vốn có hoàng hậu Bertha là một công chúa Frank theo đạo Công giáo, đón tiếp và cho phép tự do rao giảng tại Canterbury. Chẳng bao lâu nhà vua trở lại đạo, hàng ngàn thần dân lãnh bí tích Rửa Tội trong ngày lễ Giáng Sinh năm 597, và Augustinô trở thành Tổng Giám mục Canterbury đầu tiên, đặt nền móng cho Giáo hội tại Anh. Từ đó, các đan sĩ Biển Đức trở thành lực lượng truyền giáo chủ lực của Giáo hội Tây phương.

Hai thế kỷ thứ năm và thứ sáu khép lại với một Giáo hội đã được tôi luyện qua lửa thử: tín điều về Đức Kitô được định tín rõ ràng qua các công đồng chung, đế quốc trần thế sụp đổ nhưng Giáo hội vẫn đứng vững và còn chinh phục được cả những kẻ chinh phục mình, đời đan tu Biển Đức gìn giữ ngọn lửa văn minh, và ngai tòa Phêrô dưới thời Đức Grêgôriô Cả đã vươn lên thành điểm tựa tinh thần của cả Tây phương. Nhưng phía trước, những thử thách mới đang chờ đợi: từ phương Đông, một tôn giáo mới sắp trỗi dậy và nhanh chóng cuốn phăng nhiều vùng đất Kitô giáo cổ kính; trong lòng Giáo hội, cuộc tranh luận về việc tôn kính ảnh tượng sắp bùng nổ; và Giáo hội sẽ phải học cách sống đức tin trong một thế giới hoàn toàn mới, thế giới của thời Trung cổ.

Tham khảo: Alan Schreck, Lịch Sử Giáo Hội Công Giáo, Tủ Sách Công Giáo, 2019.