TIẾN TRÌNH PHÁT TRIỂN QUAN HỆ NGOẠI GIAO SONG PHƯƠNG VIỆT NAM – TÒA THÁNH VATICAN

Mở đầu

Mối quan hệ giữa Tòa thánh Vatican và nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam là một trong những mô hình ngoại giao đặc biệt mang tính điển hình trong quan hệ quốc tế đương đại. Vượt qua những khác biệt mang tính hệ thống về thể chế chính trị và bối cảnh lịch sử phức tạp sau năm 1975, hai bên đã từng bước xây dựng lòng tin, thiết lập các cơ chế đối thoại thực chất. Việc thúc đẩy quan hệ song phương không chỉ đáp ứng nhu cầu mục vụ của hơn 7 triệu giáo dân Việt Nam mà còn phản ánh tư duy ngoại giao đa phương hóa, đa dạng hóa và chính sách nhất quán về tự do tôn giáo của Nhà nước Việt Nam trên trường quốc tế.

Giai đoạn khởi động và Cơ chế Nhóm Công tác Hỗn hợp (1990 – 2022)

Sau một giai đoạn dài đóng băng do những biến động lịch sử sau năm 1975, tiến trình tiếp xúc chính thức được tái khởi động vào năm 1990 với chuyến thăm Việt Nam đầu tiên của phái đoàn Vatican do Tổng trưởng Bộ Phúc âm hóa các Dân tộc dẫn đầu. Trong gần hai thập kỷ sau đó, hai bên duy trì cơ chế gặp gỡ kỹ thuật thường niên để giải quyết các vấn đề thực tế, đặc biệt là quy trình phong phẩm, bổ nhiệm Giám mục tại các giáo phận.

Bước ngoặt chính trị quan trọng diễn ra vào tháng 1 năm 2007 khi Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng hội kiến Giáo hoàng Benedict XVI tại Vatican. Sự kiện này đặt nền móng cho việc thành lập Nhóm Công tác Hỗn hợp Việt Nam – Tòa Thánh vào năm 2009, do Thứ trưởng Bộ Ngoại giao hai bên làm Trưởng đoàn. Cơ chế này trở thành kênh đối thoại chiến lược, vận hành theo lộ trình ngoại giao từng bước (step-by-step). Đến năm 2011, Việt Nam chấp thuận cho Tòa Thánh bổ nhiệm Đặc phái viên không thường trú tại Việt Nam. Sự hiện diện mang tính đại diện này đã giúp thu hẹp khoảng cách thông tin, tạo điều kiện thuận lợi cho các hoạt động mục vụ và thúc đẩy hiểu biết lẫn nhau giữa chính quyền trung ương với Vatican.

Bước ngoặt lịch sử từ năm 2023 đến nay

Giai đoạn từ năm 2023 đánh dấu bước chuyển dịch mang tính chất lượng từ “tiếp xúc ngoại giao” sang “thiết lập quan hệ thực chất và thường trực”.

[7/2023: Thông qua Quy chế] ──> [12/2023: Cử Đại diện Thường trú] ──> [9/2025: Họp Vòng XII]

Tháng 7 năm 2023, nhân chuyến thăm chính thức Vatican của Chủ tịch nước Võ Văn Thưởng, hai bên đã ký kết và thông qua “Quy chế hoạt động của Đại diện Thường trú và Văn phòng Đại diện Thường trú của Tòa Thánh tại Việt Nam”. Đây là văn kiện pháp lý mang tính nền móng. Đến tháng 12 năm 2023, Đức Tổng Giám mục Marek Zalewski chính thức được bổ nhiệm làm Đại diện Thường trú đầu tiên của Tòa Thánh tại Việt Nam, đặt văn phòng tại Hà Nội.

Sự hiện diện thường trực này đã mang lại những kết quả tích cực được khẳng định tại Cuộc họp Vòng XII Nhóm Công tác Hỗn hợp diễn ra vào tháng 9 năm 2025 tại Vatican¹. Tại cuộc họp này, Thứ trưởng Ngoại giao Lê Thị Thu Hằng và Thứ trưởng Ngoại giao Tòa Thánh, Đức ông Mirosław Wachowski, đều bày tỏ sự hài lòng trước các tiến triển thực tế. Tiếp theo đó, vào tháng 4 năm 2026, chuyến hội kiến Giáo hoàng Francis của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn một lần nữa khẳng định thông điệp mạnh mẽ của Việt Nam trong việc hướng tới nâng tầm quan hệ lên giai đoạn phát triển cao hơn.

Các nguyên tắc cốt lõi định hình quan hệ song phương

Thành quả ngoại giao giữa Việt Nam và Tòa Thánh không mang tính ngẫu nhiên mà dựa trên các nguyên tắc ứng xử và đồng thuận mang tính chiến lược:

• Nguyên tắc “Đồng hành cùng dân tộc”: Tòa Thánh luôn duy trì chỉ dẫn mục vụ nhất quán đối với giáo dân Việt Nam thông qua Huấn từ của các đời Giáo hoàng, nổi bật là thông điệp “người Công giáo tốt phải là người công dân tốt”. Điều này khuyến khích cộng đồng Công giáo tham gia tích cực vào công cuộc xây dựng, phát triển kinh tế – xã hội của đất nước, tuân thủ pháp luật sở tại.
• Tôn trọng thể chế và không can thiệp: Hai bên đối thoại trên cơ sở tôn trọng độc lập, chủ quyền và không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau. Mọi bất đồng hoặc khác biệt quan điểm đều được giải quyết thông qua thương lượng hòa bình, thẳng thắn và xây dựng tại các kỳ họp của Nhóm Công tác Hỗn hợp.
• Phối hợp trong công tác nhân sự Giáo hội: Quy trình bổ nhiệm Giám mục được thực hiện theo cơ chế hiệp thương, đảm bảo ứng viên vừa đáp ứng tiêu chuẩn đạo đức, năng lực tôn giáo của Tòa Thánh, vừa nhận được sự đồng thuận chính trị từ chính quyền Việt Nam.

Ý nghĩa và Triển vọng tương lai

Sự tiến triển trong quan hệ Việt Nam – Tòa Thánh mang lại ý nghĩa đa chiều. Đối với Việt Nam, đây là minh chứng thực tế phản bác các luận điệu xuyên tạc về tình hình nhân quyền và tự do tôn giáo, đồng thời củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Đối với Vatican, mô hình Việt Nam cung cấp một bài học kinh nghiệm quý giá về “ngoại giao đối thoại” (diplomacy of dialogue) để áp dụng với các quốc gia có thể chế chính trị tương đồng tại khu vực châu Á.

Trong thời gian tới, triển vọng quan hệ hai bên hướng tới hai cột mốc lớn:

1. Thiết lập quan hệ ngoại giao đầy đủ: Nâng cấp Văn phòng Đại diện Thường trú hiện nay lên cấp Đại sứ quán để bình thường hóa hoàn toàn quan hệ ngoại giao.
2. Chuyến thăm lịch sử của Giáo hoàng: Sự gia tăng các cuộc tiếp xúc cấp cao đang tạo điều kiện chín muồi cho một chuyến thăm chính thức của Đức Giáo hoàng đến Việt Nam, sự kiện được dự báo sẽ là đỉnh cao của tiến trình hòa hợp song phương.

Tóm lại, tiến trình phát triển quan hệ giữa Việt Nam và Tòa Thánh Vatican là kết quả của một hành trình kiên trì đối thoại, tôn trọng sự khác biệt và tìm kiếm điểm chung vì lợi ích của cả hai bên. Từ những cuộc tiếp xúc kỹ thuật ban đầu đến việc cử Đại diện Thường trú, hai bên đã chứng minh rằng những rào cản về hệ tư tưởng hoàn toàn có thể vượt qua nếu có sự chân thành và thiện chí ngoại giao. Đây sẽ tiếp tục là một đề tài nghiên cứu mở, mang lại nhiều giá trị lý luận và thực tiễn cho khoa học chính trị cũng như ngoại giao quốc tế.

Nhưng dấu mốc chính

Quan hệ ngoại giao Việt Nam – Tòa thánh Vatican đã phát triển từ các hoạt động tiếp xúc mục vụ sơ khai thành mối quan hệ chính thức thông qua việc bổ nhiệm Đại diện thường trú. Tiến trình này được đánh dấu bằng các cột mốc cụ thể:

• Năm 1990 – 2009 (Đối thoại không chính thức): Hai bên bắt đầu các cuộc tiếp xúc định kỳ. Năm 2007 đánh dấu chuyến thăm Vatican đầu tiên của Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng, mở đường cho việc thiết lập Tổ chức công tác hỗn hợp vào năm 2009.
• Năm 2011 (Đặc phái viên không thường trú): Chính phủ Việt Nam đồng ý để Tòa thánh cử Đặc phái viên không thường trú. Trong giai đoạn này, Tổng giám mục Leopoldo Girelli đã thực hiện hàng trăm chuyến viếng thăm, hoạt động mục vụ tại 63 tỉnh, thành của Việt Nam.
• Năm 2013: Lần đầu tiên, Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam có cuộc gặp với Giáo hoàng tại Vatican, nâng cao vị thế và sự tin cậy chính trị giữa hai nhà nước.
• Tháng 7/2023: Chuyến thăm Vatican của Chủ tịch nước Võ Văn Thưởng, hai bên chính thức thông qua Quy chế hoạt động của Đại diện thường trú và Văn phòng Đại diện thường trú Tòa thánh tại Việt Nam.
• Tháng 12/2023 – 1/2024 (Bước ngoặt thiết lập thường trú): Tòa thánh bổ nhiệm Tổng giám mục Marek Zalewski làm Đại diện thường trú đầu tiên của Tòa thánh tại Việt Nam, bắt đầu nhận nhiệm vụ tại Hà Nội vào tháng 1/2024.
• Năm 2025 – 2026 (Nâng tầm đối thoại): Tiếp nối các phiên họp Nhóm công tác hỗn hợp lần thứ 12 (tháng 9/2025), Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đã hội kiến Giáo hoàng Leo XIV (tháng 4/2026), hướng tới đưa quan hệ hai bên lên tầm cao mới

1. Theo baochinhphu.vn và vaticannews.va ↩︎