Giáo Hội Của Người Nghèo

Dẫn nhập

Trong nhiều thập niên gần đây, cụm từ “Giáo hội của người nghèo” xuất hiện ngày càng nhiều trong các văn kiện chính thức của Giáo hội, từ Second Vatican Council đến giáo huấn của các vị giáo hoàng, đặc biệt là Đức Giáo hoàng Phanxicô. Tuy nhiên, chính vì được nhắc đến thường xuyên nên cụm từ này đôi khi lại bị hiểu một cách đơn giản, như thể Giáo hội chỉ đang kêu gọi các tín hữu làm nhiều hoạt động từ thiện hơn, quyên góp nhiều hơn hoặc mở rộng các chương trình cứu trợ xã hội.

Nếu chỉ hiểu như vậy, chúng ta mới chạm đến phần nổi của vấn đề.

Điều Giáo hội muốn nói không phải trước hết là Giáo hội làm việc cho người nghèo, nhưng là Giáo hội thuộc về người nghèo, một Giáo hội nhìn thế giới bằng cái nhìn của Đức Kitô, Đấng đã tự nguyện trở nên nghèo khó để làm giàu cho nhân loại (x. 2 Cr 8,9). Người nghèo trong Tin Mừng không đơn thuần là đối tượng của lòng thương hại; họ là những con người mang phẩm giá bất khả xâm phạm, là những người mà Đức Giêsu đặc biệt đến gặp gỡ, đồng hành và đặt vào trung tâm của sứ mạng cứu độ.

Đó là một khác biệt rất quan trọng.

Ngày nay, xã hội hiện đại chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của các hoạt động thiện nguyện. Các quỹ từ thiện, tổ chức nhân đạo, doanh nghiệp và cá nhân không ngừng thực hiện những chương trình hỗ trợ người có hoàn cảnh khó khăn. Những nỗ lực ấy đã góp phần giảm bớt đau khổ cho biết bao người và xứng đáng được trân trọng.

Tuy nhiên, bên cạnh những giá trị tích cực ấy, hoạt động từ thiện cũng đứng trước một thách đố không nhỏ: đôi khi người nghèo vô tình trở thành đối tượng của các chiến dịch truyền thông, là phương tiện để xây dựng hình ảnh cá nhân, quảng bá thương hiệu hoặc thực hiện trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp. Trong nhiều trường hợp, việc trao tặng chỉ dừng lại ở sự phân phát những gì người cho không còn sử dụng hoặc không còn cần đến, trong khi nhu cầu thực sự của người nghèo – được lắng nghe, được tôn trọng, được tạo cơ hội để vươn lên và sống xứng đáng với phẩm giá của mình – lại chưa được quan tâm đúng mức.

Chính tại điểm này, giáo huấn xã hội của Giáo hội mở ra một cách tiếp cận khác.

Đối với Kitô giáo, bác ái không đơn thuần là hành vi phân phối của cải, nhưng là sự gặp gỡ giữa con người với con người trong tình yêu của Đức Kitô. Giá trị của việc trao ban không được đo bằng số lượng vật chất được cho đi, mà trước hết bằng sự hiệp thông, bằng tình yêu và sự dấn thân của người trao tặng. Như Mother Teresa từng nói:

"Điều quan trọng không phải là chúng ta cho bao nhiêu, nhưng là chúng ta đặt bao nhiêu tình yêu vào việc trao ban."

Chính vì thế, Giáo hội không xem bác ái như một hoạt động phụ trợ hay một chiến dịch xã hội mang tính thời vụ. Đức Giáo hoàng Bênêđictô XVI khẳng định trong Deus Caritas Est rằng hoạt động bác ái “thuộc về bản chất của Giáo hội cũng như việc cử hành các bí tích và việc loan báo Tin Mừng.” Nói cách khác, nếu Giáo hội ngừng sống bác ái thì Giáo hội cũng đánh mất chính căn tính của mình.

Bởi vậy, khi nói đến “Giáo hội của người nghèo”, câu hỏi không chỉ là Giáo hội đã giúp được bao nhiêu người nghèo, đã quyên góp được bao nhiêu tiền hay đã tổ chức bao nhiêu chương trình cứu trợ. Câu hỏi quan trọng hơn là: Giáo hội có thực sự nhìn người nghèo bằng chính ánh mắt của Đức Kitô không? Người nghèo có đang được đón nhận như những anh chị em, như những chủ thể của đời sống Giáo hội, hay họ vẫn chỉ là những người đứng bên lề để chờ được giúp đỡ?

Đó không chỉ là một vấn đề mục vụ, nhưng còn là một thước đo cho tính xác thực của đời sống Kitô hữu. Một Giáo hội càng gần người nghèo thì càng gần với Đức Kitô; ngược lại, một Giáo hội chỉ hài lòng với sự ổn định, an toàn và những thành công bên ngoài mà quên đi tiếng kêu của những người bé mọn thì luôn đứng trước nguy cơ đánh mất chính linh hồn của mình.

“Giáo hội của người nghèo” phải được hiểu như thế nào?

Khi nghe đến cụm từ “Giáo hội của người nghèo”, nhiều người dễ nghĩ rằng đó là một Giáo hội dành riêng cho những người thiếu thốn về vật chất hoặc một Giáo hội chuyên thực hiện các hoạt động bác ái, cứu trợ và từ thiện. Cách hiểu này không sai, nhưng vẫn chưa phản ánh đầy đủ ý nghĩa của thuật ngữ.

Trong giáo huấn của Giáo hội, “Giáo hội của người nghèo” không phải là một mô hình tổ chức hay một chương trình mục vụ, nhưng là một cách diễn tả căn tính của Giáo hội theo Tin Mừng. Điều đó có nghĩa là toàn bộ đời sống và sứ mạng của Giáo hội phải được định hướng bởi chính cách Đức Giêsu đã sống, đã yêu thương và đã thi hành sứ vụ của Người giữa những người bé nhỏ và bị loại trừ.

Ngay từ đầu sứ vụ công khai, Đức Giêsu đã công bố chương trình hành động của mình trong hội đường Nadarét:

“Thần Khí Chúa ngự trên tôi, vì Chúa đã xức dầu tấn phong tôi, để tôi loan báo Tin Mừng cho người nghèo, công bố cho kẻ bị giam cầm biết họ được tha, cho người mù biết họ được sáng mắt, trả lại tự do cho người bị áp bức, công bố một năm hồng ân của Chúa.” (Lc 4,18–19)

Đây không chỉ là một lời tuyên bố về đối tượng mà Đức Giêsu sẽ phục vụ, nhưng còn là lời mặc khải về chính căn tính của Đấng Mêsia. Người đến để tìm kiếm những ai đang bị gạt ra bên lề xã hội: người nghèo, bệnh nhân, tội nhân, người thu thuế, góa phụ, trẻ mồ côi, người ngoại bang và tất cả những ai không còn được xã hội nhìn nhận. Trong suốt các sách Tin Mừng, Đức Giêsu luôn chủ động bước đến với họ trước khi họ tìm đến với Người.

Điều này cho thấy, trong nhãn quan Kitô giáo, người nghèo không phải là “đối tượng ưu tiên” theo nghĩa xã hội học, nhưng là nơi Đức Kitô muốn bày tỏ tình yêu cứu độ của Thiên Chúa cách đặc biệt. Chính vì vậy, mọi hoạt động của Giáo hội dành cho người nghèo không đơn thuần xuất phát từ lòng thương hại hay tinh thần nhân đạo, nhưng bắt nguồn từ việc noi gương Đức Kitô và tiếp nối sứ mạng của Người.

Người nghèo là ai?

Một trong những hiểu lầm phổ biến hiện nay là đồng nhất người nghèo với những người thiếu tiền bạc hoặc của cải vật chất. Thực tế, Kinh Thánh và giáo huấn của Giáo hội sử dụng khái niệm này với nội hàm rộng hơn nhiều.

Nghèo đói trước hết là sự thiếu thốn những điều kiện cần thiết để sống xứng đáng với phẩm giá con người. Điều đó có thể là thiếu lương thực, quần áo, nơi ở hoặc dịch vụ y tế; nhưng cũng có thể là sự cô đơn, bị bỏ rơi, bị phân biệt đối xử, không được học hành, không có cơ hội lao động, không được tham gia đời sống xã hội hoặc bị tước mất tiếng nói của mình.

Vì thế, Giáo hội không chỉ nhìn thấy những người nghèo trong các khu ổ chuột hay vùng sâu vùng xa. Người nghèo còn hiện diện giữa các thành phố hiện đại: người già sống cô độc, người khuyết tật, người di cư, người thất nghiệp, các nạn nhân của nạn buôn người, người nghiện ngập, tù nhân, trẻ em đường phố, những người bị kỳ thị vì nguồn gốc, văn hóa hoặc hoàn cảnh sống. Đây cũng chính là những nhóm người thường xuyên được nhắc đến trong các tài liệu của Tiến trình Thượng Hội đồng.

Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở việc liệt kê các nhóm người yếu thế thì vẫn chưa đủ để hiểu cách Giáo hội nhìn về người nghèo.

Điểm khác biệt căn bản nằm ở chỗ: Giáo hội không định nghĩa người nghèo bằng những gì họ đang thiếu, nhưng bằng phẩm giá mà họ đang sở hữu.

Theo giáo huấn xã hội Công giáo, mỗi con người đều được tạo dựng theo hình ảnh Thiên Chúa (x. St 1,26–27) và vì thế đều mang một phẩm giá bất khả xâm phạm. Nghèo đói không làm giảm giá trị của một con người; ngược lại, chính việc xã hội để cho con người phải sống trong cảnh nghèo đói, bị loại trừ và mất đi những điều kiện sống xứng hợp mới là điều xúc phạm đến phẩm giá ấy.

Đó là lý do vì sao Giáo hội không bao giờ coi người nghèo chỉ là những người cần được giúp đỡ. Họ còn là những con người có khả năng đóng góp, có quyền được lắng nghe và có vị trí trong đời sống cộng đoàn. Đức Giáo hoàng Phanxicô nhiều lần nhấn mạnh rằng người nghèo không chỉ là đối tượng của hoạt động mục vụ, nhưng phải trở thành chủ thể của đời sống Giáo hội. Điều đó có nghĩa là họ không chỉ nhận sự trợ giúp, nhưng còn được tham gia, được lắng nghe và cùng góp phần xây dựng cộng đoàn.

“Giáo hội của người nghèo” không có nghĩa là một Giáo hội nghèo

Một hiểu lầm khác là cho rằng “Giáo hội của người nghèo” đồng nghĩa với việc Giáo hội phải từ bỏ mọi cơ sở vật chất hoặc xem của cải là điều xấu.

Thực ra, Giáo hội chưa bao giờ dạy như vậy.

Trong truyền thống Kitô giáo, của cải vật chất tự nó không phải là điều xấu. Vấn đề nằm ở cách con người sử dụng của cải ấy. Khi của cải phục vụ con người và góp phần xây dựng công ích, nó trở thành một phương tiện tốt lành. Nhưng khi con người đặt của cải lên trên Thiên Chúa, coi sự giàu có là mục đích tối hậu hoặc để nó tạo ra bất công và loại trừ, của cải sẽ trở thành một ngẫu tượng.

Vì thế, điều Giáo hội mời gọi không phải là sùng bái sự nghèo khó, nhưng là từ bỏ thái độ bám víu vào của cải để sống tinh thần nghèo khó theo Tin Mừng. Đây cũng là điều Đức Giêsu đã dạy trong Mối Phúc đầu tiên:

"Phúc thay ai có tâm hồn nghèo khó, vì Nước Trời là của họ." (Mt 5,3)

“Tâm hồn nghèo khó” không đồng nghĩa với thiếu tiền bạc, nhưng là thái độ hoàn toàn tín thác vào Thiên Chúa, biết sử dụng của cải như một phương tiện để phục vụ tha nhân thay vì biến chúng thành mục đích của đời mình.

Chính từ nền tảng ấy, khái niệm “Giáo hội của người nghèo” vượt lên trên mọi chương trình cứu trợ hay hoạt động từ thiện đơn thuần. Đó là một Giáo hội chọn đứng về phía những người bị bỏ quên, không phải vì họ nghèo, mà vì trong họ, Giáo hội nhận ra khuôn mặt của chính Đức Kitô (x. Mt 25,31–46).

Từ “charity” đến caritas

Trong xã hội hiện đại, hoạt động từ thiện (charity) đã trở thành một phần quen thuộc của đời sống cộng đồng. Từ các cá nhân, doanh nghiệp đến các tổ chức phi chính phủ, hàng nghìn chương trình quyên góp, cứu trợ và hỗ trợ người nghèo được triển khai mỗi năm. Những hoạt động ấy đã mang lại nhiều lợi ích thiết thực và góp phần xoa dịu những khó khăn mà nhiều người đang phải đối diện.

Giáo hội luôn trân trọng những nỗ lực đó. Mọi hành động chân thành nhằm nâng đỡ con người đều phản ánh phần nào khát vọng hướng thiện vốn được Thiên Chúa đặt vào trái tim mỗi người.

Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở việc trao tặng vật chất, hoạt động từ thiện vẫn còn một giới hạn căn bản: nó có thể giải quyết một nhu cầu trước mắt nhưng chưa chắc đã chạm đến căn nguyên của nghèo đói hay phục hồi phẩm giá của người nghèo.

Đây chính là điểm mà giáo huấn Công giáo muốn đào sâu.

Bác ái không khởi đầu từ việc “có nhiều để cho”

Trong cách nghĩ thông thường, người ta thường xem bác ái là hành động của người có điều kiện giúp đỡ người thiếu thốn. Theo lối suy nghĩ ấy, người cho luôn ở vị thế chủ động, còn người nhận ở vị thế thụ động. Việc trao tặng vì thế rất dễ bị hiểu như sự chuyển giao của cải từ người giàu sang người nghèo.

Không ít hoạt động thiện nguyện ngày nay cũng diễn ra theo logic ấy.

Mỗi khi dọn dẹp nhà cửa, nhiều người gom quần áo cũ, vật dụng không còn sử dụng hoặc những món đồ đã được thay mới để đem làm từ thiện. Việc làm này hoàn toàn có thể xuất phát từ thiện ý và vẫn mang lại lợi ích cho người nhận. Tuy nhiên, nếu nhìn sâu hơn, chúng ta cũng cần tự hỏi: liệu mình đang trao đi điều người nghèo thực sự cần, hay chỉ đang trao đi những gì bản thân không còn cần nữa?

Câu hỏi ấy không nhằm phủ nhận giá trị của việc quyên góp quần áo hay đồ dùng cũ. Trong rất nhiều hoàn cảnh thiên tai, chiến tranh hoặc khủng hoảng nhân đạo, những món quà ấy vẫn vô cùng cần thiết. Điều Giáo hội mời gọi là đi xa hơn một bước: thay vì bắt đầu từ điều người cho muốn cho, hãy bắt đầu từ điều người nghèo thực sự cần.

Đó là sự khác biệt giữa một hành động mang tính phân phát và một hành động mang tính gặp gỡ.

Chính vì thế, Thánh Têrêsa Calcutta không bao giờ đánh giá lòng bác ái bằng giá trị vật chất của món quà. Mẹ từng nói:

“Điều quan trọng không phải là chúng ta cho bao nhiêu, nhưng là chúng ta đặt bao nhiêu tình yêu vào việc trao ban.”

Ở một dịp khác, Mẹ cũng nói:

“Hãy cho đi cho đến khi cảm thấy phải hy sinh.” (Give until it hurts.)

Hai câu nói ấy không cổ vũ sự nghèo hóa bản thân hay những hành động thiếu khôn ngoan trong việc sử dụng của cải. Điều Mẹ muốn nhấn mạnh là: bác ái luôn bao hàm một sự trao hiến chính mình. Nếu việc cho đi hoàn toàn không đòi hỏi một chút hy sinh, không làm thay đổi lối sống của người cho, thì rất có thể chúng ta mới chỉ chia sẻ của cải, chứ chưa thực sự chia sẻ chính cuộc sống của mình.

Điều này cũng phản ánh chính mẫu gương của Đức Kitô. Người không cứu độ nhân loại bằng cách ban phát từ sự dư đầy, nhưng bằng việc tự hiến chính mình trên thập giá. Thánh Phaolô diễn tả mầu nhiệm ấy bằng một câu ngắn gọn nhưng đầy ý nghĩa:

"Đức Kitô vốn giàu sang, nhưng đã tự ý trở nên nghèo khó vì anh em, để nhờ sự nghèo khó của Người mà anh em được trở nên giàu có." (2 Cr 8,9)

Đó là nền tảng của mọi hoạt động bác ái Kitô giáo: cho đi không phải vì mình dư thừa, nhưng vì mình yêu thương.

Người nghèo cần nhiều hơn những món quà

Một trong những nguy cơ lớn nhất của hoạt động từ thiện là vô tình biến người nghèo thành đối tượng tiếp nhận thay vì chủ thể có phẩm giá.

Khi người nghèo chỉ xuất hiện trong các chiến dịch quyên góp, các bức ảnh truyền thông hoặc những chương trình phát quà theo mùa, họ rất dễ bị nhìn như những con người chỉ biết nhận mà không có khả năng đóng góp. Lâu dần, điều đó có thể tạo nên một mối quan hệ bất bình đẳng: một bên luôn cho, còn một bên luôn nhận.

Giáo hội không phủ nhận sự cần thiết của cứu trợ khẩn cấp. Nhưng nếu bác ái chỉ dừng lại ở việc phát quà, người nghèo vẫn có thể tiếp tục sống trong cảnh bị lệ thuộc và bị loại trừ.

Đó là lý do vì sao học thuyết xã hội Công giáo luôn khẳng định rằng mục tiêu của bác ái không chỉ là làm vơi đi sự thiếu thốn trước mắt, mà còn giúp con người phục hồi khả năng sống xứng hợp với phẩm giá của mình.

Có những lúc người nghèo cần một bữa ăn.

Nhưng cũng có những lúc họ cần một công việc ổn định hơn là một túi gạo.

Có khi họ cần được học nghề hơn là nhận một khoản trợ cấp ngắn hạn.

Có người cần một mái nhà, nhưng cũng có người cần được lắng nghe sau nhiều năm bị bỏ rơi.

Có trẻ em cần sách vở, nhưng điều các em cần hơn cả là cơ hội được đến trường và được lớn lên trong một môi trường an toàn.

Nói cách khác, điều người nghèo cần không phải lúc nào cũng là thứ người giàu đang có. Điều họ cần là cơ hội để có thể đứng vững bằng chính đôi chân của mình.

Đó cũng là lý do Giáo hội không chỉ xây dựng các quỹ bác ái, mà còn phát triển trường học, bệnh viện, trung tâm dạy nghề, nhà dưỡng lão, cơ sở chăm sóc trẻ em mồ côi, các chương trình hỗ trợ người di cư và nhiều sáng kiến phát triển cộng đồng khác. Những hoạt động ấy không đơn thuần nhằm giải quyết một nhu cầu trước mắt, nhưng hướng đến việc khôi phục những điều kiện để mỗi người có thể sống đúng với phẩm giá mà Thiên Chúa đã ban cho họ.

Caritas: tình yêu trở thành hành động

Trong tiếng Latinh, từ caritas không chỉ có nghĩa là “làm từ thiện”. Từ này diễn tả chính đức ái, tức tình yêu nhưng không mà Thiên Chúa dành cho con người và cũng là tình yêu mà người Kitô hữu được mời gọi sống đối với tha nhân.

Đức Giáo hoàng Bênêđictô XVI mở đầu thông điệp Deus Caritas Est bằng lời khẳng định của Thánh Gioan: “Thiên Chúa là tình yêu” (1 Ga 4,8). Từ nền tảng ấy, ngài nhấn mạnh rằng hoạt động bác ái của Giáo hội không phải là một sáng kiến xã hội hay một chiến lược mục vụ, nhưng là hệ quả tất yếu của việc gặp gỡ Đức Kitô.

Ngài viết:

"Thực hành đức ái là một trong ba nhiệm vụ cốt yếu của Giáo hội, cùng với việc loan báo Lời Chúa và cử hành các bí tích; ba nhiệm vụ này không thể tách rời nhau." (Deus Caritas Est, số 25).

Khẳng định này mang một ý nghĩa rất sâu sắc.

Nếu Giáo hội chỉ loan báo Tin Mừng mà không sống bác ái, việc loan báo ấy sẽ thiếu sức thuyết phục. Nếu Giáo hội chỉ cử hành phụng vụ mà không quan tâm đến những người đau khổ, phụng vụ ấy sẽ đánh mất mối liên hệ với chính Đức Kitô mà mình tôn thờ. Ngược lại, nếu Giáo hội chỉ làm các hoạt động xã hội mà tách rời khỏi nguồn mạch là tình yêu của Đức Kitô, thì Giáo hội sẽ trở thành một tổ chức nhân đạo như bao tổ chức khác.

Chính vì thế, điều làm nên nét đặc trưng của Caritas Kitô giáo không nằm ở quy mô của những chương trình cứu trợ, nhưng ở động lực nội tâm của người phục vụ. Người Kitô hữu không giúp người nghèo để tìm kiếm sự ghi nhận, xây dựng uy tín hay hoàn thành một trách nhiệm xã hội, nhưng vì họ nhận ra nơi người nghèo chính khuôn mặt của Đức Kitô: “Mỗi lần các ngươi làm như thế cho một trong những anh em bé nhỏ nhất của Ta đây, là các ngươi đã làm cho chính Ta vậy” (Mt 25,40).

Khi đó, người nghèo không còn là “đối tượng” của lòng tốt, nhưng trở thành người anh chị em mà chúng ta gặp gỡ trong chính Đức Kitô.

Người nghèo không chỉ cần lòng thương hại: Giáo hội trước thách đố của nghèo đói và bất công

Nếu bác ái chỉ dừng lại ở việc trao tặng lương thực, quần áo hay tiền bạc, thì sau khi những món quà ấy được sử dụng hết, người nghèo vẫn có thể quay trở lại với chính hoàn cảnh cũ của mình. Điều đó cho thấy, nghèo đói không chỉ là sự thiếu thốn của cải, mà còn là kết quả của nhiều nguyên nhân sâu xa hơn, từ bất công kinh tế, sự loại trừ xã hội, thiếu cơ hội giáo dục đến những cơ chế khiến một bộ phận con người mãi không thể vươn lên.

Chính vì thế, Giáo hội không chỉ quan tâm đến việc xoa dịu hậu quả của nghèo đói, mà còn đặt câu hỏi về nguyên nhân tạo nên nghèo đói.

Đây là điểm đặc trưng của Học thuyết Xã hội Công giáo.

Nghèo đói không chỉ là vấn đề của cá nhân

Trong xã hội hiện đại, người nghèo đôi khi bị nhìn nhận như những người thiếu nỗ lực, kém năng lực hoặc không biết vươn lên trong cuộc sống. Cách nhìn ấy có thể đúng với một số trường hợp cá biệt, nhưng sẽ trở nên phiến diện nếu được áp dụng cho toàn bộ thực trạng nghèo đói.

Thực tế cho thấy, nhiều người sinh ra đã phải đối diện với những bất lợi mà bản thân họ không hề lựa chọn: một gia đình nghèo, thiếu điều kiện học tập, môi trường sống bấp bênh, chiến tranh, thiên tai, bệnh tật hoặc những hình thức phân biệt đối xử về sắc tộc, giới tính hay nguồn gốc xã hội. Trong những hoàn cảnh ấy, sự nghèo khó không đơn thuần là hậu quả của lựa chọn cá nhân mà còn phản ánh những cơ cấu bất công đang tồn tại trong xã hội.

Đức Giáo hoàng Phanxicô nhiều lần nhấn mạnh rằng nghèo đói không phải là một số phận tất yếu. Nó thường là hệ quả của những quyết định kinh tế, chính trị và văn hóa đặt lợi nhuận lên trên con người. Vì thế, nếu chỉ dừng lại ở việc cứu trợ mà không quan tâm đến những nguyên nhân sâu xa của bất công, chúng ta mới chỉ chữa phần ngọn mà chưa chạm đến phần gốc của vấn đề.

Điều này không có nghĩa Giáo hội thay thế vai trò của nhà nước hay các thiết chế xã hội. Giáo hội không đề xuất những mô hình kinh tế cụ thể cũng không đứng về bất kỳ hệ thống chính trị nào. Điều Giáo hội thực hiện là soi sáng lương tâm con người bằng Tin Mừng và Học thuyết Xã hội Công giáo, để mọi cá nhân và cộng đồng cùng xây dựng một xã hội tôn trọng phẩm giá con người hơn.

Bác ái và công bằng không thể tách rời

Một quan niệm khá phổ biến cho rằng chỉ cần làm nhiều việc bác ái là đã hoàn thành trách nhiệm đối với người nghèo.

Giáo huấn của Giáo hội không phủ nhận điều đó, nhưng nhấn mạnh rằng bác ái không bao giờ có thể thay thế công bằng.

Thánh Thomas Aquinas từng phân biệt rất rõ giữa công bằng (iustitia) và bác ái (caritas). Công bằng nhằm trả lại cho mỗi người điều họ có quyền được hưởng; còn bác ái là sự trao ban vượt trên đòi hỏi của công bằng. Điều này có nghĩa là không thể dùng lòng quảng đại để bù đắp cho một hệ thống vốn đang tạo ra bất công.

Đức Giáo hoàng Bênêđictô XVI cũng khẳng định trong thông điệp Deus Caritas Est rằng Giáo hội không thể và không được thay thế Nhà nước trong việc xây dựng một trật tự xã hội công bằng. Tuy nhiên, Giáo hội có trách nhiệm đánh thức lương tâm xã hội, cổ võ công lý và khơi dậy tình liên đới giữa con người với nhau. Nói cách khác, bác ái và công bằng không đối lập, nhưng bổ túc cho nhau.

Một ví dụ đơn giản có thể giúp làm rõ điều này.

Nếu một doanh nghiệp thường xuyên quyên góp cho người nghèo nhưng lại trả lương không đủ sống cho chính người lao động của mình, thì hoạt động từ thiện ấy không thể bù đắp cho sự thiếu công bằng trong chính cách doanh nghiệp đối xử với nhân viên. Tương tự, nếu một xã hội không tạo điều kiện để người nghèo được học tập, được chăm sóc y tế, được tiếp cận việc làm và được bảo vệ trước những hình thức bóc lột, thì việc phát quà dù rất cần thiết vẫn chỉ giải quyết được những khó khăn trước mắt.

Chính vì vậy, Giáo hội luôn khẳng định rằng bác ái đích thực phải thúc đẩy công bằng, và công bằng chân chính phải được hoàn thiện bằng bác ái.

"Không ai thiếu những gì cần thiết"

Một trong những lời mời gọi mạnh mẽ nhất của Đức Giáo hoàng Phanxicô là xây dựng một xã hội trong đó “không ai thiếu những gì cần thiết để sống xứng đáng với phẩm giá của mình.”

Điều này không có nghĩa mọi người đều phải có mức sống như nhau hay mọi khác biệt về kinh tế đều là bất công. Giáo hội luôn nhìn nhận quyền sở hữu tư nhân và sự đa dạng về khả năng, tài năng cũng như thành quả lao động của mỗi người. Tuy nhiên, quyền sở hữu không phải là một quyền tuyệt đối.

Theo Học thuyết Xã hội Công giáo, của cải trên trái đất trước hết mang mục đích phổ quát (universal destination of goods). Thiên Chúa dựng nên thế giới cho toàn thể nhân loại; vì thế, quyền sở hữu cá nhân luôn đi kèm với trách nhiệm sử dụng của cải vì công ích và vì lợi ích của những người đang thiếu thốn.

Đây là một nguyên tắc quan trọng nhưng thường bị hiểu lầm.

Giáo hội không phủ nhận quyền làm giàu chính đáng, cũng không xem sự giàu có là điều xấu. Điều Giáo hội chất vấn là thái độ coi của cải như mục đích tối hậu, hoặc sử dụng của cải theo cách làm tổn thương phẩm giá của người khác. Khi lợi nhuận được đặt cao hơn con người, khi tăng trưởng kinh tế đồng nghĩa với việc ngày càng nhiều người bị bỏ lại phía sau, thì đó không còn là sự phát triển đích thực.

Đức Giáo hoàng Phanxicô nhiều lần cảnh báo về “nền văn hóa loại trừ” (culture of exclusion), trong đó một bộ phận con người không chỉ bị nghèo hóa mà còn bị coi như không còn giá trị đối với xã hội. Đó là những người vô gia cư, người cao tuổi cô đơn, người di cư, nạn nhân của nạn buôn người, trẻ em bị bóc lột, người khuyết tật, những người mắc chứng nghiện và nhiều nhóm người khác đang sống bên lề.

Khi nói đến “Giáo hội của người nghèo”, Giáo hội không chỉ mời gọi chúng ta mang quà đến với họ, nhưng còn mời gọi chúng ta tự hỏi: điều gì trong cách sống, trong các lựa chọn cá nhân, trong hoạt động kinh tế hay trong chính cộng đoàn của chúng ta đang vô tình tạo nên sự loại trừ ấy?

Đó là một câu hỏi khó. Nhưng nếu không dám đối diện với câu hỏi này, Giáo hội rất dễ hài lòng với những hoạt động bác ái bề nổi mà quên mất lời mời gọi hoán cải của Tin Mừng.

Giáo hội hôm nay đang ở đâu trước tiếng kêu của người nghèo?

Sau khi hiểu ý nghĩa của “Giáo hội của người nghèo” và nền tảng thần học của đức ái Kitô giáo, một câu hỏi không thể tránh khỏi là: Giáo hội hôm nay đang ở đâu trước tiếng kêu của người nghèo?

Đây không phải là câu hỏi dành riêng cho các giám mục, linh mục hay những người làm công tác bác ái. Đó là câu hỏi dành cho toàn thể Dân Thiên Chúa, bởi Giáo hội không chỉ là cơ cấu phẩm trật mà còn là cộng đoàn của mọi người đã lãnh nhận Bí tích Thánh Tẩy. Mỗi Kitô hữu đều mang trách nhiệm làm cho khuôn mặt của Đức Kitô được hiện diện giữa thế giới, đặc biệt nơi những con người đau khổ và bị lãng quên.

Trong nhiều thế kỷ, Giáo hội đã xây dựng vô số bệnh viện, trường học, nhà dưỡng lão, cô nhi viện và các cơ sở bác ái trên khắp thế giới. Những đóng góp ấy là một phần không thể phủ nhận trong lịch sử nhân loại. Tuy nhiên, chính vì có một truyền thống lâu đời và nhiều thành tựu như thế, Giáo hội càng cần thường xuyên tự hỏi: liệu chúng ta có đang sống đúng với tinh thần của Đức Kitô, hay đôi khi chỉ đang duy trì những cơ cấu mà quên đi con người?

Đức Giáo hoàng Phanxicô nhiều lần cảnh báo về nguy cơ ấy. Ngài không phủ nhận giá trị của các cơ cấu Giáo hội, nhưng nhấn mạnh rằng mọi cơ cấu chỉ có ý nghĩa khi phục vụ con người. Một giáo xứ được tổ chức tốt, một chương trình mục vụ được chuẩn bị công phu hay một cơ sở khang trang sẽ mất đi ý nghĩa nếu không còn chạm đến cuộc sống của những người đang đau khổ.

Điều Đức Giáo hoàng thao thức không phải là Giáo hội có bao nhiêu hoạt động, mà là Giáo hội có thật sự gần gũi người nghèo hay không.

Người nghèo có thực sự ở trung tâm đời sống Giáo hội?

Đây là câu hỏi mà Tiến trình Thượng Hội đồng đã đặt ra cho toàn thể Giáo hội hoàn vũ.

Trong Tài liệu giai đoạn châu lục của Thượng Hội đồng về Hiệp hành, có một nhận định đáng suy nghĩ:

“Trong nhiều trường hợp, tiếng nói của người nghèo đã vắng mặt trong tiến trình Thượng Hội đồng; họ xuất hiện trong các báo cáo chủ yếu vì có người khác nói thay cho họ.”

Nhận xét này không chỉ phản ánh một hạn chế trong tiến trình tham vấn, nhưng còn đặt ra một vấn đề sâu xa hơn.

Rất nhiều khi, chúng ta nói về người nghèo, nhưng lại không nói với người nghèo.

Chúng ta lập kế hoạch giúp họ, nhưng ít khi hỏi họ thực sự cần điều gì.

Chúng ta tổ chức những chương trình dành cho họ, nhưng không phải lúc nào cũng để họ tham gia vào việc xây dựng các chương trình ấy.

Sự khác biệt tưởng như rất nhỏ này lại mang ý nghĩa quyết định.

Một Giáo hội của người nghèo không chỉ là Giáo hội làm việc cho người nghèo, mà còn là Giáo hội cùng bước đi với người nghèo. Người nghèo không phải là những người đứng ngoài đời sống Giáo hội để được chăm sóc; họ là những thành viên của chính cộng đoàn Dân Chúa. Vì thế, họ không chỉ có quyền nhận sự trợ giúp, mà còn có quyền được lắng nghe, được tham gia và được đóng góp bằng chính kinh nghiệm sống và đức tin của mình.

Đức Hồng y Luis Antonio Tagle đã diễn tả điều này bằng một nhận định ngắn gọn nhưng rất sâu sắc: mục tiêu không phải là một Giáo hội vì người nghèo, mà là một Giáo hội trong đó người nghèo ở vị trí trung tâm.

Đó không chỉ là sự thay đổi về cách diễn đạt, nhưng là một sự thay đổi trong chính cách hiểu về Giáo hội.

Thách đố của một Giáo hội “an toàn”

Một trong những cám dỗ lớn nhất của bất kỳ tổ chức nào khi phát triển là dần đặt sự ổn định của cơ cấu lên trên sứ mạng ban đầu của mình. Giáo hội cũng không miễn trừ khỏi cám dỗ ấy.

Lịch sử cho thấy, mỗi khi Giáo hội quá gắn bó với quyền lực, của cải hay địa vị xã hội, đời sống Tin Mừng luôn có nguy cơ bị lu mờ. Không phải ngẫu nhiên mà hầu hết các cuộc canh tân lớn trong lịch sử Giáo hội đều khởi đi từ việc trở về với tinh thần nghèo khó của Đức Kitô. Thánh Phanxicô Assisi, Thánh Vinh Sơn Phaolô, Thánh Têrêsa Calcutta hay nhiều vị thánh khác đều không bắt đầu bằng việc cải tổ cơ cấu, nhưng bằng việc bước đến với những người bị bỏ quên.

Điều đáng suy ngẫm là các ngài không xem người nghèo như đối tượng để thực hiện những việc đạo đức. Trái lại, các ngài nhận ra nơi người nghèo một sự hiện diện đặc biệt của Đức Kitô.

Thánh Vincent de Paul từng nói:

“Người nghèo là chủ và là thầy của chúng ta.”

Đây là một trong những câu nói sâu sắc nhất trong truyền thống bác ái Công giáo.

Thoạt nghe, câu nói ấy có vẻ nghịch lý.

Làm sao người nghèo lại là “chủ” và “thầy”?

Bởi vì chính họ giúp Giáo hội không quên Tin Mừng.

Một Giáo hội chỉ quen hiện diện trong những không gian tiện nghi rất dễ đánh mất khả năng cảm nhận nỗi đau của con người. Trái lại, khi sống gần người nghèo, Giáo hội được nhắc nhớ mỗi ngày rằng Tin Mừng trước hết là Tin Mừng của lòng thương xót, của sự chữa lành và của niềm hy vọng.

Nói cách khác, người nghèo không chỉ cần Giáo hội; chính Giáo hội cũng cần người nghèo. Không phải vì người nghèo làm cho Giáo hội lớn mạnh về số lượng hay nguồn lực, nhưng vì sự hiện diện của họ giúp Giáo hội luôn trung thành với căn tính của mình.

Từ người thụ hưởng đến người đồng hành

Một trong những đóng góp quan trọng nhất của Đức Giáo hoàng Phanxicô đối với giáo huấn về người nghèo là lời mời gọi thay đổi cách nhìn.

Ngài nhiều lần nhấn mạnh rằng người nghèo không phải là những người chỉ biết nhận. Họ có thể dạy Giáo hội nhiều điều về đức tin, về lòng tín thác và về niềm hy vọng.

Điều này có thể gây ngạc nhiên trong một xã hội vốn đánh giá con người chủ yếu bằng trình độ, địa vị hay khả năng kinh tế. Nhưng Tin Mừng luôn đảo ngược những tiêu chuẩn ấy.

Đức Giêsu không chỉ đến ban phát cho người nghèo; Người ngồi ăn với họ, lắng nghe họ, để họ chạm vào mình, bước vào nhà họ và gọi họ trở thành môn đệ. Trong tương quan ấy không có sự ban ơn từ trên xuống, nhưng có sự gặp gỡ giữa những con người cùng mang phẩm giá là con cái Thiên Chúa.

Có lẽ đây cũng là thách đố lớn nhất đối với Giáo hội hôm nay.

Chúng ta có thể tổ chức rất nhiều chương trình bác ái, quyên góp rất nhiều của cải và thực hiện rất nhiều hoạt động thiện nguyện. Nhưng nếu người nghèo vẫn chỉ xuất hiện như những người xếp hàng chờ nhận quà, còn tiếng nói, kinh nghiệm và phẩm giá của họ không được nhìn nhận, thì chúng ta vẫn chưa thực sự trở thành một Giáo hội của người nghèo.

Để trở thành Giáo hội ấy, điều cần thay đổi không chỉ là số lượng các chương trình bác ái, mà trước hết là cách chúng ta nhìn người nghèo: không phải bằng ánh mắt của người ban phát, nhưng bằng ánh mắt của người môn đệ đang gặp chính Đức Kitô nơi người anh chị em bé nhỏ của mình.

Từ bố thí đến hiệp thông: Giáo hội cần thay đổi điều gì?

Sau tất cả những phân tích trên, có lẽ câu hỏi quan trọng nhất không còn là “Giáo hội có làm bác ái hay không?”, nhưng là “Giáo hội đang sống đức ái theo cách nào?”

Đây là một khác biệt rất lớn.

Một cộng đoàn có thể tổ chức nhiều hoạt động từ thiện, quyên góp được nhiều tiền, phát hàng nghìn phần quà mỗi năm, nhưng điều đó tự nó chưa đủ để khẳng định cộng đoàn ấy đang sống tinh thần của một Giáo hội của người nghèo. Đức ái Kitô giáo không được đánh giá trước hết bằng số lượng những gì được trao đi, nhưng bằng chất lượng của mối tương quan được xây dựng giữa con người với con người trong Đức Kitô.

Nói cách khác, mục tiêu của bác ái không phải là kết thúc bằng một món quà được trao, mà bằng một con người được đón nhận.

Đó chính là điểm mà Giáo hội được mời gọi không ngừng hoán cải.

Khi người nghèo trở thành một “dự án”

Một trong những nguy cơ tinh vi nhất của hoạt động bác ái là người nghèo dần bị biến thành một “dự án”.

Điều này có thể xảy ra ngay cả khi mọi người đều có thiện chí.

Một giáo xứ tổ chức phát quà vào dịp lễ.

Một hội đoàn chuẩn bị các phần quà cho người nghèo.

Một doanh nghiệp thực hiện chương trình trách nhiệm xã hội.

Một nhóm thiện nguyện đến một vùng khó khăn mỗi năm một lần.

Tất cả những việc ấy đều đáng quý.

Nhưng nếu mối tương quan giữa người cho và người nhận chỉ kéo dài trong vài giờ của một chương trình, thì sau khi chương trình kết thúc, người nghèo vẫn có thể tiếp tục sống trong sự cô đơn, bị loại trừ và thiếu cơ hội để thay đổi cuộc sống.

Đức Giáo hoàng Phanxicô nhiều lần cảnh báo rằng bác ái không được trở thành một hành động nhất thời, càng không thể là một phương tiện để làm yên lương tâm hay xây dựng hình ảnh của cá nhân hoặc tổ chức. Ngài mời gọi Giáo hội xây dựng “văn hóa gặp gỡ” (culture of encounter), nghĩa là một lối sống trong đó người Kitô hữu không chỉ trao tặng của cải mà còn dành thời gian, sự hiện diện và tình bạn cho người nghèo.

Đây là điều mà không một khoản tiền nào có thể thay thế.

Nhiều nghiên cứu trong lĩnh vực công tác xã hội cũng cho thấy, những người sống trong cảnh nghèo đói kéo dài thường không chỉ thiếu điều kiện vật chất mà còn phải đối diện với cảm giác bị bỏ rơi, bị xem thường hoặc không còn giá trị đối với cộng đồng. Vì thế, một lời hỏi thăm chân thành, một sự đồng hành lâu dài hay việc trao cho họ cơ hội được tham gia vào đời sống cộng đồng đôi khi có sức chữa lành sâu sắc không kém những hỗ trợ vật chất.

Điều này giúp chúng ta hiểu vì sao Đức Giêsu thường dành rất nhiều thời gian để ở với người nghèo trước khi làm điều gì đó cho họ.

Một Giáo hội biết lắng nghe người nghèo

Nếu người nghèo chỉ xuất hiện trong Giáo hội như những người nhận sự trợ giúp, Giáo hội vẫn chưa thực sự trở thành Giáo hội của người nghèo.

Điều Giáo hội cần học không chỉ là nói cho người nghèo, mà còn là lắng nghe người nghèo.

Đó cũng là tinh thần của Tiến trình Thượng Hội đồng.

Lắng nghe không đơn giản là hỏi họ đang thiếu điều gì.

Lắng nghe còn là nhìn nhận kinh nghiệm sống, đức tin và cả những thao thức của họ như một phần trong đời sống của cộng đoàn.

Trong lịch sử Giáo hội, không ít vị thánh đã khám phá ra Đức Kitô nơi người nghèo theo cách ấy.

Thánh Vincent de Paul gọi người nghèo là “chủ và thầy của chúng ta.”

Thánh Mother Teresa thường nói rằng mỗi người hấp hối mà Mẹ chăm sóc đều là “Đức Giêsu trong hình hài đau khổ.”

Đó không phải là những hình ảnh thi vị.

Đó là một xác tín thần học.

Nếu Đức Kitô thực sự hiện diện nơi người nghèo (x. Mt 25,40), thì mỗi cuộc gặp gỡ với họ cũng là một cuộc gặp gỡ với chính Đức Kitô. Khi ấy, người Kitô hữu không còn ở vị trí của người ban phát ân huệ, nhưng ở vị trí của người môn đệ đang học cách yêu thương từ chính Thầy mình.

Giáo hội nghèo vì người nghèo

Ngay từ những ngày đầu của triều đại giáo hoàng, Đức Giáo hoàng Phanxicô đã bày tỏ ước mong:

“Tôi mong muốn một Giáo hội nghèo và vì người nghèo.”

Đây có lẽ là một trong những câu nói được trích dẫn nhiều nhất trong triều đại của ngài.

Tuy nhiên, cụm từ ấy đôi khi cũng bị hiểu chưa đầy đủ.

Đức Giáo hoàng không kêu gọi Giáo hội ca ngợi sự nghèo khổ hay xem thiếu thốn vật chất là một giá trị tự thân. Giáo hội luôn nỗ lực giúp con người thoát khỏi nghèo đói, bởi nghèo đói làm tổn thương phẩm giá mà Thiên Chúa đã ban cho mỗi người.

Điều ngài mong muốn là một Giáo hội nghèo trong cách sống, nghĩa là biết từ bỏ tính tự mãn, chủ nghĩa giáo sĩ trị, sự phô trương quyền lực và lối sống khép kín; đồng thời là một Giáo hội vì người nghèo, nghĩa là mọi hoạt động, mọi cơ cấu và mọi quyết định mục vụ đều được soi sáng bởi câu hỏi: điều này có giúp con người đến gần Đức Kitô hơn và sống xứng đáng với phẩm giá của mình hơn hay không?

Đó không phải là lời mời gọi dành riêng cho hàng giáo sĩ.

Đó là lời mời gọi dành cho từng Kitô hữu.

Một gia đình biết mở cửa đón nhận người cô đơn.

Một giáo xứ biết dành chỗ cho người khuyết tật, người di cư hay những người đang gặp khó khăn.

Một doanh nhân điều hành công việc với sự công bằng và tôn trọng người lao động.

Một người trẻ sẵn sàng dành thời gian đồng hành với trẻ em nghèo thay vì chỉ quyên góp tiền.

Tất cả những điều ấy đều là những cách cụ thể để xây dựng một Giáo hội của người nghèo.

Người nghèo không ở bên lề Tin Mừng

Khi đọc các sách Tin Mừng, thật khó để tìm thấy một trang nào mà Đức Giêsu lại xa người nghèo.

Người bắt đầu sứ vụ bằng việc loan báo Tin Mừng cho người nghèo.

Người sống giữa những người bị xã hội loại trừ.

Người đồng bàn với người tội lỗi.

Người chữa lành bệnh nhân.

Người khóc với những người đang đau khổ.

Và cuối cùng, Người đồng hóa chính mình với những người bé nhỏ nhất trong cuộc phán xét chung.

Điều đó cho thấy, người nghèo không phải là một chủ đề phụ trong Kitô giáo, mà là một trong những nơi rõ ràng nhất để gặp gỡ Đức Kitô.

Bởi vậy, nói đến “Giáo hội của người nghèo” không phải là nói đến một chiến lược mục vụ mới hay một khẩu hiệu của thời đại. Đó là lời mời gọi Giáo hội trở về với chính cội nguồn Tin Mừng.

Một Giáo hội càng gần người nghèo thì càng gần với Đức Kitô.

Một Giáo hội càng biết lắng nghe những người bé nhỏ thì càng hiểu sâu hơn tiếng nói của Thiên Chúa.

Và một Giáo hội chỉ thực sự trung thành với sứ mạng của mình khi đức ái không chỉ xuất hiện trong những chương trình bác ái, nhưng trở thành linh hồn của mọi hoạt động, mọi quyết định và mọi tương quan trong đời sống Giáo hội.

Như Đức Giáo hoàng Bênêđictô XVI đã khẳng định trong thông điệp Deus Caritas Est, việc loan báo Lời Chúa, cử hành các bí tích và thực thi đức ái là ba nhiệm vụ cốt yếu không thể tách rời của Giáo hội. Thiếu một trong ba chiều kích ấy, Giáo hội sẽ không còn phản ánh trọn vẹn dung mạo của Đức Kitô giữa thế giới.

Vì thế, Giáo hội của người nghèo không phải là một Giáo hội chỉ biết cho đi, nhưng là một Giáo hội biết yêu như Đức Kitô đã yêu. Chính tình yêu ấy mới có khả năng chữa lành những vết thương sâu nhất của con người, khôi phục phẩm giá của người nghèo và làm cho Tin Mừng tiếp tục trở nên sống động trong lòng thế giới hôm nay.