Việc lãnh nhận Bí tích Thánh Thể của người ly dị và tái hôn dân sự

Vấn đề người Công giáo đã ly dị và tái hôn dân sự có thể lãnh nhận Bí tích Thánh Thể hay không là một trong những vấn đề mục vụ và thần học gây tranh luận mạnh mẽ trong những thập niên gần đây. Điểm khó của vấn đề không chỉ nằm ở việc xác định một quy tắc kỷ luật phụng vụ, nhưng ở mối tương quan giữa tính bất khả phân ly của hôn nhân, ý nghĩa của Thánh Thể, tội trọng, trách nhiệm luân lý và việc áp dụng giáo luật vào những hoàn cảnh cụ thể.

Từ Familiaris Consortio của Thánh Gioan Phaolô II đến Amoris Laetitia của Đức Phanxicô, vấn đề này cho thấy một sự căng thẳng cần được phân biệt cẩn thận: một tình trạng có thể khách quan không phù hợp với trật tự của hôn nhân Kitô giáo, nhưng mức độ trách nhiệm chủ quan của người đang sống trong tình trạng ấy không phải lúc nào cũng giống nhau.

1. Thánh Thể và tình trạng hôn nhân: vấn đề trước hết mang tính bí tích

Giáo huấn truyền thống của Hội Thánh không giải thích việc không cho người ly dị và tái hôn dân sự rước lễ đơn giản như một hình phạt. Trong Familiaris Consortio, số 84, Thánh Gioan Phaolô II đặt lý do ở bình diện sâu hơn: tình trạng sống của những người này “khách quan mâu thuẫn” với sự kết hợp tình yêu giữa Đức Kitô và Hội Thánh được biểu thị và hiện thực hóa nơi Bí tích Thánh Thể.

Ở đây xuất hiện một nguyên tắc thần học quan trọng: các bí tích không chỉ diễn tả đức tin cá nhân của người lãnh nhận, nhưng còn diễn tả một thực tại khách quan của Hội Thánh. Hôn nhân Kitô giáo, vì thế, không chỉ là một giao ước riêng tư giữa hai người. Nó còn mang tính dấu chỉ: sự kết hợp bất khả phân ly giữa người nam và người nữ làm chứng cho sự kết hợp trung thành của Đức Kitô với Hội Thánh.

Chính vì thế, Familiaris Consortio cho rằng việc một người đã kết hôn thành sự bước vào một kết hợp mới tạo nên một tình trạng khách quan không phù hợp với dấu chỉ mà Bí tích Thánh Thể diễn tả. Cùng lập trường đó, Tòa Thánh năm 1994 khẳng định rằng nếu hôn nhân trước vẫn thành sự thì cuộc kết hợp mới không thể được nhìn nhận là một hôn nhân hợp lệ; vì thế, người đã ly dị và tái hôn dân sự không thể lãnh nhận Thánh Thể khi tình trạng ấy còn tiếp diễn.

Tuy nhiên, chính Familiaris Consortio cũng yêu cầu các mục tử phải phân định cẩn thận từng hoàn cảnh. Văn kiện phân biệt người đã cố gắng cứu vãn cuộc hôn nhân nhưng bị bỏ rơi với người đã phá hủy hôn nhân do lỗi nặng của mình; đồng thời cũng nhắc đến những người bước vào cuộc kết hợp mới vì việc nuôi dạy con cái.

Điều này cho thấy ngay trong giáo huấn trước Amoris Laetitia, Hội Thánh đã không đồng nhất hoàn toàn tình trạng khách quan với mức độ trách nhiệm cá nhân.

2. Tội trọng và nguyên tắc quy trách nhiệm

Muốn hiểu tranh luận chung quanh Amoris Laetitia, cần phân biệt hai câu hỏi thường bị nhập làm một:

• Hành vi hoặc tình trạng này có phù hợp với trật tự luân lý khách quan hay không?
• Người đang sống trong tình trạng ấy có hoàn toàn chịu trách nhiệm về tình trạng đó hay không?

Hai câu hỏi này không nhất thiết có cùng một câu trả lời.

Theo nguyên tắc luân lý Công giáo, một hành vi có thể khách quan là một điều sai, nhưng mức độ quy trách nhiệm cho người thực hiện có thể bị giảm bởi nhiều yếu tố như thiếu hiểu biết, sợ hãi, áp lực, thói quen hoặc những hoàn cảnh tâm lý và xã hội khác.

Điểm này đặc biệt quan trọng trong những trường hợp người đã ly dị và tái hôn dân sự. Chẳng hạn, một người có thể nhận thức rằng đời sống hiện tại của mình không phù hợp với giáo huấn của Hội Thánh nhưng đồng thời phải đối diện với những hoàn cảnh mà khả năng lựa chọn của họ bị hạn chế nghiêm trọng. Trường hợp có con nhỏ, sự phụ thuộc kinh tế, nguy cơ bạo lực hoặc những hoàn cảnh xã hội đặc biệt có thể làm thay đổi mức độ trách nhiệm chủ quan.

Do đó, cần tránh một suy luận đơn giản: “tình trạng khách quan là sai” → “người đó chắc chắn phạm tội trọng”. Giáo lý Công giáo không cho phép đồng nhất hai điều này.

Chính Amoris Laetitia, số 301–305, khai triển mạnh hơn nguyên tắc này. Đức Phanxicô viết rằng do những điều kiện ràng buộc và những yếu tố làm giảm trách nhiệm, một người có thể ở trong một tình trạng tội lỗi khách quan nhưng không hoàn toàn chịu trách nhiệm chủ quan, và trong một số trường hợp vẫn có thể sống trong ân sủng, yêu mến và tăng trưởng trong đời sống ân sủng và đức ái.

3. Từ Familiaris Consortio đến Amoris Laetitia: điểm thay đổi nằm ở đâu?

Điểm đáng chú ý là Amoris Laetitia không phủ nhận nguyên tắc về tính bất khả phân ly của hôn nhân. Vấn đề nằm ở cách áp dụng nguyên tắc ấy đối với những trường hợp cụ thể.

Familiaris Consortio 84 vẫn giữ nguyên quy tắc rằng người ly dị và tái hôn dân sự không được lãnh nhận Thánh Thể. Tuy nhiên, văn kiện cũng đưa ra một trường hợp trong đó đôi vợ chồng vì những lý do nghiêm trọng, chẳng hạn việc nuôi dạy con cái, không thể tách khỏi nhau; trong trường hợp ấy, họ phải sống hoàn toàn tiết dục nếu muốn tiến tới việc lãnh nhận các bí tích.

Điều này tạo nên một vấn đề thần học quan trọng: liệu việc không quan hệ vợ chồng có phải là yếu tố duy nhất quyết định khả năng lãnh nhận Thánh Thể, hay còn phải xét đến mức độ trách nhiệm của người đang ở trong tình trạng đó?

Amoris Laetitia đưa việc phân định cá vị lên vị trí nổi bật hơn. Văn kiện nhấn mạnh rằng không thể xử lý mọi trường hợp bằng một công thức pháp lý đơn giản, bởi các hoàn cảnh cụ thể có thể làm giảm đáng kể trách nhiệm luân lý. Chú thích 351 còn nói rằng trong “một số trường hợp”, sự trợ giúp của các bí tích có thể được bao gồm trong tiến trình này.

Đây chính là điểm đã tạo ra cuộc tranh luận thần học: liệu Amoris Laetitia chỉ nhấn mạnh lại nguyên tắc về trách nhiệm chủ quan, hay thực sự mở ra một cách áp dụng mới đối với việc lãnh nhận Thánh Thể của một số người ly dị và tái hôn dân sự?

4. Điều 915 và vấn đề “cố chấp sống trong tội trọng tỏ tường”

Tranh luận càng trở nên phức tạp khi đặt vấn đề trong tương quan với điều 915 của Bộ Giáo luật:

“Không được cho những người khác cố chấp sống trong tình trạng tội trọng tỏ tường được rước lễ.”

Ở đây, bản thân cấu trúc của điều luật chứa ba yếu tố cần được phân biệt: tội trọng, tính cố chấp, và tính tỏ tường.

Tuyên bố năm 2000 của Hội đồng Giáo hoàng về Giải thích các Văn bản Lập pháp xác nhận rằng điều 915 áp dụng cho những người ly dị và tái hôn dân sự trong những hoàn cảnh được văn kiện mô tả, đồng thời liên kết việc áp dụng điều luật với giáo huấn của Familiaris Consortio. Văn kiện cũng thừa nhận trường hợp những người không thể ly thân vì những lý do nghiêm trọng nhưng sống hoàn toàn tiết dục.

Điều này cho thấy điều 915 không thể được áp dụng bằng cách chỉ nhìn vào nhãn hiệu “ly dị và tái hôn”. Vấn đề pháp lý là phải xác định người đó có thực sự hội đủ các điều kiện của điều luật hay không.

Chính tại điểm này, cách đọc Amoris Laetitia trở thành vấn đề có ý nghĩa giáo luật: một người mong muốn thay đổi nhưng bị hạn chế bởi hoàn cảnh có thể không ở cùng vị trí luân lý với người công khai khẳng định rằng tình trạng của mình hoàn toàn phù hợp với lý tưởng Kitô giáo và cố ý tiếp tục tình trạng ấy.

5. Phân định mục vụ không đồng nghĩa với phủ nhận chuẩn mực luân lý

Một nguy cơ trong cả hai hướng tranh luận là biến vấn đề thành sự lựa chọn giữa “luật” và “lòng thương xót”. Cách đặt vấn đề như vậy quá đơn giản.

Familiaris Consortio không chỉ nói đến việc không được rước lễ; văn kiện đồng thời yêu cầu Hội Thánh tiếp tục đồng hành với những người ly dị và tái hôn, khuyến khích họ cầu nguyện, tham dự Thánh lễ, sống bác ái, giáo dục con cái trong đức tin và tiếp tục sống trong Hội Thánh.

Ngược lại, Amoris Laetitia cũng không biến hoàn cảnh cá nhân thành một tiêu chuẩn để phủ nhận mọi chuẩn mực khách quan. Điều được nhấn mạnh là sự phân định về mức độ trách nhiệm và khả năng đáp lại Thiên Chúa trong một hoàn cảnh cụ thể.

Do đó, “phân định” không có nghĩa là tự mình quyết định điều gì là đúng hay sai. Phân định Kitô giáo phải bắt đầu từ sự thật về hôn nhân, tội lỗi, ân sủng và các bí tích; sau đó mới xem xét cách những nguyên tắc ấy được áp dụng trong hoàn cảnh cụ thể của một con người.

6. Ý nghĩa thần học của tranh luận

Điểm sâu xa của cuộc tranh luận không phải đơn giản là câu hỏi “người ly dị và tái hôn có được rước lễ hay không?”, mà là câu hỏi rộng hơn:

Hội Thánh áp dụng một chuẩn mực luân lý khách quan như thế nào đối với một con người cụ thể mà trách nhiệm cá nhân của họ có thể bị giới hạn bởi hoàn cảnh?

Nếu chỉ nhìn vào tình trạng khách quan, người ta có nguy cơ biến luân lý Công giáo thành một hệ thống trong đó mọi trường hợp được đánh giá giống nhau. Nhưng nếu chỉ nhìn vào hoàn cảnh chủ quan, người ta lại có nguy cơ làm suy yếu tính khách quan của giáo huấn về hôn nhân.

Vì vậy, vấn đề đòi hỏi phải giữ đồng thời hai chiều kích: sự thật khách quan của hôn nhân Kitô giáo và việc quy trách nhiệm cho con người cụ thể.

Đây cũng là lý do tại sao Amoris Laetitia trở thành một văn kiện quan trọng trong cuộc phát triển của thần học luân lý và mục vụ gia đình. Văn kiện không đặt câu hỏi về tính bất khả phân ly của hôn nhân, nhưng buộc thần học phải suy nghĩ sâu hơn về cách Hội Thánh phân biệt giữa tình trạng khách quan, tội cá nhân, mức độ quy trách nhiệm, kỷ luật bí tích và việc đồng hành mục vụ.

Một cách tiếp cận học thuật vì thế không nên bắt đầu bằng việc tìm một câu trả lời đơn giản “được” hay “không được”. Nó phải bắt đầu bằng việc xác định chính xác đang nói đến bình diện nào: thần học về hôn nhân, thần học Thánh Thể, luân lý về tội trọng, hay việc áp dụng điều 915 của Bộ Giáo luật. Chỉ khi các bình diện này được phân biệt, cuộc tranh luận về Amoris Laetitia mới có thể được tiến hành một cách chính xác.

Tài liệu nền tảng

1. Gioan Phaolô II, Familiaris Consortio, số 84, 22.11.1981.
2. Phanxicô, Amoris Laetitia, đặc biệt các số 297, 300–305 và chú thích 336, 351, 19.03.2016.
3. Bộ Giáo luật 1983, đặc biệt các điều 912 và 915.
4. Pontifical Council for Legislative Texts, Declaration concerning the admission to Holy Communion of faithful who are divorced and remarried, 06.07.2000.
5. Congregation for the Doctrine of the Faith, Letter concerning the reception of Holy Communion by the divorced and remarried members of the faithful, 14.09.1994.
6. Congregation for the Doctrine of the Faith, Donum Veritatis, 24.05.1990, đặc biệt các số 30–35.
7. Francisco, Letter to Mons. Sergio Alfredo Fenoy concerning the Basic Criteria for the Implementation of Chapter VIII of Amoris Laetitia, 05.09.2016.