Thánh Êlisabét Hungari (1207-1231)

Thánh Êlisabét Hungari (1207-1231) là công chúa con vua Anrê II nước Hungary, phu nhân của lãnh chúa Ludwig IV xứ Thüringen, và sau khi trở thành góa phụ đã gia nhập Dòng Ba Thánh Phanxicô, dành trọn những năm cuối đời chăm sóc người nghèo và bệnh nhân tại Marburg. Được phong thánh chỉ bốn năm sau khi qua đời ở tuổi hai mươi bốn, ngài được Giáo hội tôn kính như mẫu gương rạng ngời của đức bác ái Kitô giáo thời Trung cổ, đồng thời là bổn mạng của các công việc từ thiện và Hội Dòng Ba Thánh Phanxicô.

Tuổi thơ trong hoàng tộc Hungary

Êlisabét sinh năm 1207, theo truyền thống vào ngày 7 tháng 7, tại Sárospatak hoặc Pozsony (nay là Bratislava, Slovakia), trong hoàng tộc Árpád. Cha ngài là vua Anrê II, mẹ là hoàng hậu Gertrude thuộc dòng họ Andechs-Meran. Gia đình ngài có nhiều vị thánh: dì ruột là Thánh Hêđviga xứ Silesia, và Thánh Êlisabét Bồ Đào Nha về sau là cháu gái họ của ngài.

Năm 1211, khi Êlisabét mới bốn tuổi, phái đoàn của lãnh chúa Hermann I xứ Thüringen đến Hungary xin cưới ngài cho Hermann, con trai cả của ông, nhằm củng cố liên minh chống Hoàng đế Otto IV. Theo phong tục thời ấy, cô bé được đưa về nuôi dạy ngay tại triều đình Thüringen, trung tâm là thành Wartburg uy nghi giữa rừng Thüringen gần Eisenach. Năm 1213, hoàng hậu Gertrude bị các quý tộc Hungary ám sát, phần nhiều vì lòng căm ghét người Đức trong triều. Cuối năm 1216, vị hôn phu Hermann qua đời, ngài được đính hôn với Ludwig, người em thứ hai; năm 1217, lãnh chúa Hermann I cũng qua đời.

Giữa triều đình xa hoa, cô bé Êlisabét nổi bật bởi lòng đạo đức khác thường: siêng năng cầu nguyện, hãm mình, và ngay từ nhỏ đã rộng tay bố thí. Vài thành viên phù phiếm trong triều chế giễu ngài, nhưng Ludwig luôn đứng ra bênh vực. Trái với truyền thuyết về sau, mẹ chồng tương lai của ngài, bà Sophia, thực ra là một phụ nữ đạo đức và nhân hậu.

Hôn nhân với Ludwig xứ Thüringen

Năm 1221, Êlisabét mười bốn tuổi kết hôn với Ludwig hai mươi mốt tuổi, đúng năm ông lên ngôi lãnh chúa xứ Thüringen, kiêm nhiếp chính xứ Meissen và Đông Mark. Cuộc hôn nhân của hai người hạnh phúc và mẫu mực hiếm có. Ludwig hết lòng ủng hộ việc bác ái, ăn chay hãm mình và thức khuya cầu nguyện của vợ; người ta kể ông thường nắm tay ngài khi ngài quỳ cầu nguyện bên giường ông ban đêm. Ông cũng là nhà cai trị có năng lực và chiến binh can đảm, được người Đức đương thời kính trọng đến mức gọi là “Thánh Ludwig”.

Hai vợ chồng có ba người con: Hermann II (1222-1241) mất khi còn trẻ; Sophia (1224-1284) kết hôn với Heinrich II, công tước xứ Brabant, trở thành tổ mẫu của các lãnh chúa xứ Hesse; Gertrude (1227-1297) chào đời chỉ vài tuần sau khi cha qua đời, về sau làm viện mẫu tu viện Altenberg gần Wetzlar.

Gặp gỡ tinh thần Phanxicô

Năm 1221, các tu sĩ Phanxicô đặt nền móng vĩnh viễn đầu tiên tại Đức. Thầy Rodeger, một trong những người Đức đầu tiên được nhận vào dòng, trở thành linh hướng của Êlisabét tại Wartburg và dạy ngài lý tưởng của Thánh Phanxicô Assisi: khiết tịnh, khiêm nhường, nhẫn nại, cầu nguyện và bác ái tùy theo bậc sống. Địa vị lãnh chúa phu nhân khiến ngài chưa thể sống nghèo khó triệt để, nhưng lòng khao khát đời sống khó nghèo cháy bỏng trong ngài. Về sau, vai trò linh hướng được trao cho Konrad xứ Marburg, bậc thầy khắc khổ và nghiêm khắc, từng rao giảng thập tự chinh. Chính Đức Giáo hoàng Grêgôriô IX đã đích thân giới thiệu ngài cho ông. Konrad rèn luyện Êlisabét bằng kỷ luật sắt đá, nhưng cũng chính bàn tay cứng rắn ấy đã dẫn ngài đến đỉnh cao thánh thiện.

Năm 1226: cai trị giữa nạn đói

Mùa xuân năm 1226, lũ lụt, nạn đói và dịch bệnh tàn phá Thüringen đúng lúc Ludwig phải sang Ý dự hội nghị Cremona thay mặt Hoàng đế Friedrich II. Êlisabét, mới mười chín tuổi, nắm quyền cai trị và dốc toàn lực cứu giúp dân chúng: phân phát của bố thí khắp lãnh địa, cho đi cả áo ngự và đồ trang sức của hoàng gia, cho xây một bệnh viện hai mươi tám giường dưới chân thành Wartburg và ngày ngày đến thăm nom từng bệnh nhân. Có nguồn ghi mỗi ngày ngài giúp đỡ đến chín trăm người nghèo. Khi Ludwig trở về, ông xác nhận và tán thành mọi việc vợ đã làm.

Đời sống bác ái của ngài là một minh chứng sống động cho giáo huấn xã hội của Giáo hội Công giáo, khi người có quyền biết dùng của cải và địa vị để phục vụ kẻ khốn cùng thay vì tích trữ cho riêng mình.

Góa phụ rời thành Wartburg

Năm 1227, Ludwig cùng Hoàng đế Friedrich II lên đường tham gia cuộc Thập tự chinh thứ sáu, nhưng ngã bệnh và qua đời ngày 11 tháng 9 năm ấy tại Otranto. Tin dữ đến tai Êlisabét vào tháng mười, ngay sau khi ngài sinh hạ người con thứ ba. Mới hai mươi tuổi, ngài thốt lên: “Thế gian với mọi niềm vui nay đã chết đối với tôi.”

Mùa đông năm 1227, ngài rời thành Wartburg. Truyền thống cho rằng em chồng là Heinrich Raspe, nhiếp chính cho con trai ngài mới năm tuổi, đã trục xuất ngài; các nhà nghiên cứu hiện đại còn tranh luận xem ngài bị ép buộc hay tự nguyện ra đi. Ngài nương náu nơi dì Matilda tại Kitzingen rồi đến với cậu là Eckbert, giám mục Bamberg, người muốn ngài tái hôn nhưng ngài cương quyết từ chối, vì từ khi chồng còn sống ngài đã khấn giữ mình trong trường hợp góa bụa. Với sự giúp đỡ của Konrad, ngài nhận lại giá trị của hồi môn là hai nghìn mark, và chỉ trong một ngày đã phân phát năm trăm mark cho người nghèo.

Tu sĩ Dòng Ba và bệnh viện Marburg

Ngày Thứ Sáu Tuần Thánh năm 1228, tại nhà Dòng Phanxicô ở Eisenach, Êlisabét long trọng từ bỏ thế gian trước các nhân chứng. Sau đó, tại Marburg, ngài cùng các thị nữ nhận chiếc áo Dòng Ba Thánh Phanxicô từ tay Konrad, trở thành một trong những tu sĩ dòng Ba đầu tiên của nước Đức. Mùa hè năm ấy, ngài xây dựng bệnh viện Phanxicô tại Marburg và tận hiến trọn mình chăm sóc bệnh nhân, nhất là những người mắc các chứng bệnh ghê tởm nhất mà ai cũng xa lánh. Konrad vẫn tiếp tục áp đặt những hãm mình nghiêm ngặt, thậm chí lấy đi cả những người hầu thân tín nhất của ngài. Những năm cuối đời, ngài sống trong một túp lều nhỏ, tự xe sợi may áo kiếm sống, ăn uống kham khổ đến mức từ chối mọi thức ăn mua bằng thứ thuế bất công đánh lên người nghèo.

Truyền thuyết kể rằng có lần ngài giấu bánh trong áo mang cho người nghèo thì bất ngờ gặp chồng trên đường; khi ngài mở áo ra, những ổ bánh đã hóa thành hoa hồng. Câu chuyện “phép lạ hoa hồng” này về sau được nhắc đến trong nhiều giai thoại về các thánh, dù các nhà nghiên cứu lưu ý mô-típ tương tự cũng được kể về một vài vị thánh khác. Một truyền thuyết khác kể ngài từng đặt một người phong cùi hấp hối lên chính giường cưới của hai vợ chồng; khi Ludwig vén chăn lên, ông thấy hình ảnh Chúa Kitô chịu đóng đinh thay cho người bệnh.

Qua đời và phong thánh

Sức lực của Êlisabét hao mòn dần vì những lao nhọc bác ái không ngơi nghỉ. Ngài qua đời tại Marburg ngày 17 tháng 11 năm 1231, khi chưa tròn hai mươi bốn tuổi. Ngay sau đó, nhiều phép lạ chữa lành được ghi nhận tại mộ ngài trong nhà thờ của bệnh viện. Theo lệnh giáo hoàng, ba cuộc điều tra đã được tiến hành vào tháng 8 năm 1232, tháng 1 năm 1233 và tháng 1 năm 1235, với lời khai của bốn thị nữ thân tín và nhiều người được khỏi bệnh. Konrad bị ám sát ngày 30 tháng 7 năm 1233 trước khi tiến trình kết thúc, nhưng công việc vẫn tiếp tục: các Hiệp sĩ Teuton lập nhà tại Marburg năm 1233, và tháng 11 năm 1234, chính người em chồng Konrad, lãnh chúa xứ Thüringen, đã gia nhập dòng này.

Dịp lễ Chúa Thánh Thần Hiện Xuống năm 1235, Đức Grêgôriô IX long trọng phong thánh cho Êlisabét tại Perugia, tôn vinh ngài là “người phụ nữ vĩ đại nhất của thời Trung cổ Đức”. Tháng 8 cùng năm, viên đá đầu tiên của nhà thờ Thánh Êlisabét theo lối Gothic được đặt tại Marburg; ngày 1 tháng 5 năm 1236, hài cốt ngài được cải táng trọng thể với sự hiện diện của Hoàng đế Friedrich II; đến năm 1249 thánh tích được đặt trong ca đoàn nhà thờ, và ngôi thánh đường được cung hiến năm 1283. Chẳng bao lâu, dòng người hành hương về mộ ngài đông đảo đến mức sánh ngang với Santiago de Compostela. Năm 1539, lãnh chúa Philip xứ Hesse theo Tin Lành đã chấm dứt các cuộc hành hương và tịch thu thánh tích, nhưng đền thờ ngài tại Marburg vẫn còn đến ngày nay.

Di sản và bổn mạng

Giáo hội mừng lễ kính Thánh Êlisabét Hungari vào ngày 17 tháng 11 hằng năm. Ngài là bổn mạng của các công việc bác ái và từ thiện, của Hội Dòng Ba Thánh Phanxicô, các bệnh viện, y tá, thợ làm bánh, cô dâu, góa phụ, người vô gia cư và trẻ em hấp hối; tại Đức, ngài còn được tôn kính cách đặc biệt như bổn mạng của xứ Thüringen và Hesse. Trong nghệ thuật, ngài thường được vẽ trong hình ảnh nữ công chúa phân phát của bố thí cho người nghèo, hoặc nâng vạt áo đầy hoa hồng.

Nhân kỷ niệm 800 năm ngày sinh của ngài năm 2007, Đức Biển Đức XVI đã gọi Êlisabét là “vị thánh của châu Âu”, Đấng đã lấy chương trình của Đức Kitô làm của mình: Đấng “đã hủy mình ra không, mặc lấy thân phận tôi tớ” (Pl 2,7). Cuộc đời ngắn ngủi hai mươi bốn năm của Thánh Êlisabét Hungari vẫn tiếp tục nhắc nhở rằng sự thánh thiện không hệ tại địa vị hay của cải, mà ở tấm lòng biết trao ban.